Ô nhiễm ozone và lá phổi của bạn: Khi kẻ vô hình gây tổn thương âm thầm

Uyên Ương

30-03-2025

“On the first night, from the dyke, Kingfisher can hear loud cries of resentment and horror, followed by hisses that sound like arrows tearing through the air…”

Trích “A Shocking Secrect”; Wild Wise Weird [1]

Khi nói đến ô nhiễm không khí, chúng ta thường nghĩ đến bầu trời mù mịt hay các cảnh báo sức khỏe cộng đồng. Tuy nhiên, ít ai biết rằng ozone (O₃) – một thành phần tưởng chừng vô hình – lại chính là một trong những "thủ phạm" nguy hiểm nhất đối với lá phổi con người. Một tổng quan nghiên cứu gần đây của Russo và cộng sự [2] đã hé lộ cơ chế mà ozone âm thầm gây tổn thương mô phổi và kích hoạt các phản ứng viêm, góp phần vào sự phát triển của hen suyễn, khí phế thũng và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (chronic obstructive pulmonary disease - COPD).

Điều thú vị là ozone không phải lúc nào cũng xấu. Trên tầng khí quyển cao, ozone đóng vai trò như một “lá chắn” bảo vệ Trái đất khỏi tia cực tím có hại. Nhưng ở tầng mặt đất, ozone lại được hình thành khi ánh sáng mặt trời phản ứng với khí thải từ xe cộ và công nghiệp – và khi hít phải, nó trở thành một chất oxy hóa cực mạnh. Ozone tấn công trực tiếp vào lớp niêm mạc mỏng manh của đường hô hấp, gây tổn thương tế bào và kích hoạt hệ miễn dịch.

Nghiên cứu cho thấy các tế bào phổi bị tổn thương sẽ phát ra “tín hiệu cầu cứu” – gọi là alarmin và mẫu phân tử liên quan đến tổn thương (damage-associated molecular patterns - DAMPs) [3]. Những tín hiệu này kích hoạt các thụ thể miễn dịch, làm bùng phát chuỗi phản ứng viêm mạnh mẽ với sự tham gia của các chất trung gian như IL-1, IL-33 và TNF-α [4,5]. Mặc dù viêm là phản ứng phòng vệ tự nhiên, nhưng khi trở nên mạn tính và mất kiểm soát, nó sẽ làm hỏng mô phổi và làm thay đổi cấu trúc đường thở – tiền đề của nhiều bệnh hô hấp mạn tính.

Đáng lo ngại hơn, ảnh hưởng của ozone không chỉ là tạm thời. Phơi nhiễm lâu dài có thể phá vỡ cấu trúc của các phế nang – nơi trao đổi oxy của phổi – dẫn đến tổn thương không thể phục hồi, đặc biệt là ở bệnh khí phế thũng. Và ozone hiếm khi “tác chiến” một mình. Tác động có hại của ozone được khuếch đại mạnh mẽ khi kết hợp với các chất ô nhiễm đô thị khác như bụi mịn (PM2.5, PM10), NO₂ và SO₂ [2].

Không chỉ dừng lại ở lá phổi, ozone còn ảnh hưởng đến tim mạch, não bộ và thận, làm nổi bật vai trò của nó như một mối đe dọa toàn diện đối với sức khỏe con người. Ozone không chỉ là “kẻ thù” của hệ hô hấp – mà là một chất gây hại lan rộng đến toàn cơ thể.

Russo và cộng sự [2] cho rằng hiểu rõ hơn về cách ozone tương tác với hệ miễn dịch có thể mở ra hướng điều trị mới – đặc biệt bằng cách nhắm vào các “con đường viêm” chủ chốt. Tuy nhiên, giải pháp hiệu quả nhất vẫn là phòng ngừa từ gốc: giảm phát thải các chất tạo ozone từ giao thông và công nghiệp.

Ozone trên cao thì bảo vệ chúng ta. Nhưng ozone ở mặt đất – do con người tạo ra – đang trở thành một “kẻ giết người thầm lặng”, đòi hỏi hành động khẩn cấp từ cả cộng đồng và chính sách [6].

Tài liệu tham khảo

[1] Vuong QH. (2024). Wild Wise Weird. https://www.amazon.com/dp/B0BG2NNHY6/ 

[2] Russo RC, et al. (2025). Ozone-induced lung injury and inflammation: Pathways and therapeutic targets for pulmonary diseases caused by air pollutants. Environment International, 198, 109391. https://doi.org/10.1016/j.envint.2025.109391 

[3] Bertheloot D, Latz E. (2016). HMGB1, IL-1α, IL-33 and S100 proteins: dual-function alarmins. Nature, 14, 43-64. https://www.nature.com/articles/cmi201634 

[4] Michaudel C, et al. (2016). Inflammasome, IL-1 and inflammation in ozone-induced lung injury. American Journal of Clinical and Experimental Immunology, 5(1), 33-40.

[5] Sokolowska M, et al. (2019). Acute respiratory barrier disruption by ozone exposure in mice. Frontiers in Immunology, 23, 48-54. https://doi.org/10.3389/fimmu.2019.02169 

[6] Nguyen MH. (2024). How can satirical fables offer us a vision for sustainability? Visions for Sustainability. https://ojs.unito.it/index.php/visions/article/view/11267