Khi dư lượng thuốc xuất hiện trong bữa ăn của chúng ta

Hoàng Minh Anh

Trường Đại học Công đoàn, Hà Nội, Việt Nam

*Liên hệ: anhhm@dhcd.edu.vn

12-06-2026

© Wix

Thuốc cứu sống con người. Kháng sinh giúp chống lại nhiễm trùng, thuốc giảm đau làm dịu những cơn đau đớn, còn thuốc thú y giúp duy trì sức khỏe vật nuôi. Nhưng điều gì xảy ra sau khi những loại thuốc này rời khỏi cơ thể?

Câu trả lời có thể khiến nhiều người bất ngờ.

Không phải tất cả dược phẩm đều được cơ thể người hay động vật phân hủy hoàn toàn. Trên thực tế, từ 30–90% lượng kháng sinh của một số loại thuốc có thể được thải ra ngoài dưới dạng nguyên vẹn hoặc dưới dạng chất chuyển hóa vẫn còn hoạt tính thông qua nước tiểu và phân chỉ trong vòng 8–24 giờ sau khi sử dụng (Frade et al., 2014). Khi nước thải được tái sử dụng để tưới tiêu hoặc khi bùn thải và phân chuồng được dùng làm phân bón, các hợp chất này có thể đi vào đất nông nghiệp và trở thành một phần của môi trường sản xuất thực phẩm (Boxall, 2018; Gros et al., 2019; Nguyen et al., 2023).

Các nhà khoa học đã phát hiện dư lượng dược phẩm trong nhiều loại cây trồng khác nhau. Những hợp chất như carbamazepine, triclosan, sulphamethoxazole và enrofloxacin có thể được rễ cây hấp thụ rồi vận chuyển đến lá, thân và các bộ phận ăn được của cây (Wu et al., 2010; Al-Farsi et al., 2018). Trong một số trường hợp, nồng độ các chất này trong cây trồng đạt tới mức có thể đo được bằng miligam trên mỗi kilôgam khối lượng khô.

Việc một loại dược phẩm có xâm nhập vào cây trồng hay không phụ thuộc vào đặc tính hóa học của nó. Những hợp chất nhỏ, dễ hòa tan trong nước thường di chuyển dễ dàng hơn từ rễ lên thân và lá, trong khi các phân tử lớn hơn có xu hướng tích tụ chủ yếu ở rễ. Đặc tính của đất cũng đóng vai trò quan trọng. Hàm lượng sét, chất hữu cơ và hoạt động của vi sinh vật trong đất có thể giữ lại dược phẩm hoặc khiến chúng dễ được cây hấp thụ hơn (Garazade et al., 2026).

Câu chuyện còn trở nên phức tạp hơn khi các loại thuốc này đi vào môi trường.

Phần lớn các cuộc thảo luận thường chỉ tập trung vào hợp chất dược phẩm ban đầu. Tuy nhiên, thuốc hiếm khi giữ nguyên trạng thái ban đầu. Trong cơ thể người và động vật, chúng được chuyển hóa thông qua các quá trình sinh học, đặc biệt là ở gan. Sau khi được thải ra môi trường, các hợp chất này tiếp tục biến đổi dưới tác động của ánh sáng mặt trời, vi sinh vật, quá trình oxy hóa, thủy phân và các công nghệ xử lý nước thải. Kết quả là hàng loạt chất chuyển hóa và sản phẩm biến đổi mới được hình thành.

Điều đáng chú ý là việc phân hủy một loại thuốc không phải lúc nào cũng khiến nó trở nên an toàn hơn.

Nhiều nghiên cứu cho thấy một số sản phẩm biến đổi có thể độc hại ngang bằng, thậm chí độc hại hơn hợp chất ban đầu. Chẳng hạn, quá trình phân hủy của một số loại kháng sinh và thuốc kháng virus có thể tạo ra các hợp chất trung gian gây nguy cơ cho sinh vật thủy sinh. Bản thân cây trồng cũng có khả năng chuyển hóa các dược phẩm đã hấp thụ, tạo ra những hợp chất mới mà tác động sinh thái và sức khỏe của chúng vẫn còn là một ẩn số (Garazade và cộng sự, 2026).

Những hệ quả này không chỉ dừng lại ở năng suất nông nghiệp. Dư lượng dược phẩm đã được ghi nhận có liên quan đến việc giảm tỷ lệ nảy mầm của hạt giống, làm giảm sinh khối thực vật, gây rối loạn hệ hormone của cây và làm giảm năng suất ở một số loại cây trồng (Wang et al., 2016; Zezulka et al., 2019). Đáng lo ngại hơn, dư lượng kháng sinh lưu chuyển trong hệ thống thực phẩm có thể góp phần thúc đẩy tình trạng kháng kháng sinh – một trong những thách thức y tế toàn cầu nghiêm trọng nhất hiện nay (Miller et al., 2022).

Điều này đặt ra một câu hỏi rộng hơn về cách con người nhìn nhận thuốc men. Chúng ta thường xem dược phẩm là những công cụ phục vụ riêng cho sức khỏe con người hoặc vật nuôi. Thế nhưng, một khi được thải ra môi trường, chúng trở thành những tác nhân tham gia vào một mạng lưới sinh thái rộng lớn hơn nhiều (Vuong, 2025; Nguyen, 2026). Một viên thuốc được bệnh nhân uống hôm nay có thể, theo những con đường gián tiếp, tương tác với vi sinh vật trong đất, rễ cây, côn trùng, sinh vật thủy sinh và thậm chí là những người tiêu dùng trong tương lai.

Hiểu được những dòng chảy vô hình này đòi hỏi chúng ta phải nhìn xa hơn những lợi ích y tế trước mắt và nhận thức rõ hơn về tính liên kết giữa các hệ thống duy trì sự sống trên Trái Đất. Số phận của dược phẩm không chỉ là một vấn đề y học. Đó còn là lời nhắc nhở rằng tác động của các hành động của con người vẫn tiếp tục tồn tại rất lâu sau khi chúng rời khỏi cơ thể, len lỏi qua đất đai, cây trồng, sông ngòi và các hệ sinh thái theo những cách mà chúng ta mới chỉ bắt đầu hiểu được. Góc nhìn toàn diện này ngày càng trở nên quan trọng nếu muốn bảo vệ đồng thời sức khỏe cộng đồng và những nền tảng sinh thái mà sức khỏe ấy phụ thuộc vào (Khuc & Nguyen, 2026; Tran, 2026).

References

Al-Farsi, R., et al. (2018). Assessing the presence of pharmaceuticals in soil and plants irrigated with treated wastewater in Oman. International Journal of Recycling of Organic Waste in Agriculture, 7(2), 165–172. https://doi.org/10.1007/s40093-018-0202-1

Boxall, A. B. A. (2018). Pharmaceuticals in the environment and human health. In A. B. A. Boxall & R. S. Kookana (Eds.), Health care and environmental contamination (pp. 123–136). Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-0-444-63857-1.00007-3

Frade, V. M. F., et al. (2014). Environmental contamination by fluoroquinolones. Brazilian Journal of Pharmaceutical Sciences, 50(1), 41–54. https://doi.org/10.1590/S1984-82502011000100004

Garazade, N. et al. (2026). Pharmaceuticals and their transformation products in agroecosystems: Threats to plant–soil sustainability. Critical Reviews in Environmental Science and Technology, 56(6), 269-299. https://doi.org/10.1080/10643389.2025.2585891

Gros, M., et al. (2019). Veterinary pharmaceuticals and antibiotics in manure and slurry and their fate in amended agricultural soils: Findings from an experimental field site (Baix Empordà, NE Catalonia). The Science of the Total Environment, 654, 1337–1349. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2018.11.061

Khuc, V. Q., & Nguyen, M. H. (2026). Cultural Additivity Theory. Available at SSRN 6767760. https://ssrn.com/abstract=6767760  

Miller, S. A., Ferreira, J. P., & LeJeune, J. T. (2022). Antimicrobial use and resistance in plant agriculture: A one health perspective. Agriculture, 12(2), 289. https://doi.org/10.3390/agriculture12020289

Nguyen, M.-H. (2026). Ayn Rand and Kingfisher on zero-carbon bombs and a sustainable future. Visions for Sustainability, 25(13474), 1-13. http://dx.doi.org/10.13135/2384-8677/13474

Nguyen, M.-K., et al. (2023). Occurrence, fate, and potential risk of pharmaceutical pollutants in agriculture: Challenges and environmentally friendly solutions. The Science of the Total Environment, 899, 165323. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2023.165323

Tran, T. M. A. (2026). Conversations with Kingfisher: Wisdom from Vuong’s wild wise weird stories. Planet Forward. https://planetforward.org/story/kingfisher-stories/

Vuong, Q. H. (2025). Wild Wise Weird. AISDL. https://books.google.com/books?id=C5dDEQAAQBAJ

Wang, J., et al. (2016). Variations in the fate and biological effects of sulfamethoxazole, norfloxacin and doxycycline in different vegetable-soil systems following manure application. Journal of Hazardous Materials, 304, 49–57. https://doi.org/10.1016/j.jhazmat.2015.10.038

Wu, C., et al. (2010). Uptake of pharmaceutical and personal care products by soybean plants from soils applied with biosolids and irrigated with contaminated water. Environmental Science & Technology, 44(16), 6157–6161. https://doi.org/10.1021/es1011115

Zezulka, Š., et al. (2019). Sensitivity of physiological and biochemical endpoints in early ontogenetic stages of crops under diclofenac and paracetamol treatments. Environmental Science and Pollution Research İnternational, 26(4), 3965–3979. https://doi.org/10.1007/s11356-018-3930-x