Vì sao tương lai của các thành phố có thể phụ thuộc vào sự sống vô hình bên dưới thảm cỏ

Nguyen Thi Nguyet Nuong

East Asian University of Technology

Contract: nuongntn@eaut.edu.vn

21-05-2026

© Wix

Các thành phố thường được xem là biểu tượng của tiến bộ nhân loại. Khi các khu đô thị tiếp tục mở rộng, chúng tạo ra nhiều cơ hội kinh tế, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao phát triển xã hội. Tuy nhiên, sự tăng trưởng này cũng đi kèm những cái giá về môi trường. Quá trình đô thị hóa góp phần làm suy giảm đa dạng sinh học, phân mảnh môi trường sống, gia tăng ô nhiễm và làm trầm trọng thêm hiện tượng đảo nhiệt đô thị. Những thay đổi này không chỉ đe dọa hệ sinh thái mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và chất lượng sống của con người (Tong et al., 2022; Li et al., 2022).

Để giải quyết các thách thức đó, các nhà quy hoạch đô thị ngày càng dựa vào không gian xanh như một dạng “hạ tầng tự nhiên”. Công viên, rừng đô thị và các hành lang xanh giúp làm mát thành phố, lọc chất ô nhiễm, lưu trữ carbon, hỗ trợ đa dạng sinh học và tạo ra những không gian để con người vận động, học tập và tái kết nối với thiên nhiên (Hunter et al., 2019; Kraemer & Kabisch, 2022; Wang et al., 2024).

Tuy nhiên, khi nhắc đến không gian xanh đô thị, phần lớn mọi người thường chú ý đến những gì có thể nhìn thấy: cây cối, thảm cỏ, hoa lá hay cảnh quan. Ít ai để ý đến những gì đang tồn tại ngay bên dưới bề mặt ấy.

Khả năng vận hành của các không gian xanh đô thị phụ thuộc rất lớn vào đất. Đất không đơn thuần chỉ là lớp vật chất giữ cho cây đứng vững. Đó là một hệ thống sống vô cùng phức tạp, chứa đựng những cộng đồng vi sinh vật khổng lồ thực hiện nhiều chức năng sinh thái thiết yếu. Các sinh vật cực nhỏ này phân hủy vật chất hữu cơ, tái chế chất dinh dưỡng, ổn định cấu trúc đất, hạn chế mầm bệnh và điều hòa khí nhà kính (Wagg et al., 2014; Nugent & Allison, 2022). Theo nhiều cách, đất hoạt động như những “động cơ vô hình” duy trì sự sống của hệ sinh thái đô thị.

Tuy vậy, đất đô thị thường mang trên mình những “vết sẹo” của quá trình phát triển thành phố. Hoạt động xây dựng thường loại bỏ lớp đất mặt giàu dinh dưỡng, nén chặt đất bằng máy móc hạng nặng và thay thế đất tự nhiên bằng các vật liệu nhân tạo nghèo chất hữu cơ và đa dạng vi sinh vật. Các hoạt động bảo trì cường độ cao như cắt cỏ quá thường xuyên hoặc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật quá mức cũng tiếp tục làm xáo trộn các hệ thống này. Vì thế, đất đô thị thường bị xem là môi trường sinh học đơn giản và suy thoái chức năng.

Nhưng cách nhìn đó có thể đã bỏ qua một khả năng quan trọng: các thành phố có thể sở hữu tiềm năng sinh thái lớn hơn những gì chúng ta từng nghĩ.

Một nghiên cứu gần đây được công bố trên tạp chí Landscape and Urban Planning đã khảo sát đặc tính đất và cộng đồng vi sinh vật tại 30 không gian xanh đô thị có độ tuổi khác nhau ở Seoul. Kết quả cho thấy các không gian xanh lâu đời hơn thể hiện sự cải thiện sinh thái đáng kể. Theo thời gian, lượng chất hữu cơ trong đất tăng lên, đa dạng vi sinh vật phong phú hơn và các chức năng sinh thái trở nên phức tạp hơn. Những khu vực lâu năm chứa nhiều vi sinh vật có lợi liên quan đến thực vật và quá trình phân hủy carbon hơn, trong khi các vi sinh vật liên quan đến mầm bệnh và chất ô nhiễm lại giảm xuống. Phát hiện này cho thấy không gian xanh đô thị không phải là những hệ thống tĩnh, mà là các hệ sinh thái đang phát triển và có khả năng phục hồi dần theo thời gian (Yang et al., 2026).

Không gian xanh đô thị không thể được hiểu đơn giản như tập hợp của cây cối, thảm cỏ hay các hạt đất riêng lẻ. Chức năng của chúng hình thành từ mạng lưới tương tác giữa thực vật, vi sinh vật, cách quản lý, hoạt động của con người, điều kiện khí hậu và bối cảnh kinh tế – xã hội. Việc trồng thêm một cái cây trong thành phố không đơn giản là đưa thêm thực vật vào một khoảng không gian; đó là việc đưa thêm những mối quan hệ mới vào một mạng lưới tương tác đang tồn tại (Khuc & Nguyen, 2026). Những thay đổi nhỏ – chẳng hạn như tăng lượng chất hữu cơ trong đất – có thể dần tái cấu trúc cộng đồng vi sinh vật, từ đó thay đổi chu trình dinh dưỡng, cải thiện cấu trúc đất, tăng khả năng chống chịu của hệ sinh thái và cuối cùng ảnh hưởng đến các chức năng sinh thái rộng lớn hơn (Vuong, 2025).

Tương lai của các thành phố bền vững vì thế có thể không chỉ phụ thuộc vào những gì phát triển trên mặt đất, mà còn vào mức độ chúng ta hiểu được những hệ thống ẩn giấu dưới chân mình. Suy cho cùng, những thành phố khỏe mạnh có thể được hình thành từ những mối quan hệ lành mạnh – và nhiều trong số đó quá nhỏ để mắt thường có thể nhìn thấy (Nguyen & Ho, 2026).

References

Hunter, R. F., et al. (2019). Environmental, health, wellbeing, social and equity effects of urban green space interventions: A meta-narrative evidence synthesis. Environment International, 130, 104923. https://doi.org/10.1016/j.envint.2019.104923

Khuc, V. Q., & Nguyen, M. H. (2026). Cultural Additivity Theory. Available at SSRN 6767760. https://ssrn.com/abstract=6767760

Kraemer R. & Kabisch, N. (2022). Parks under stress: Air temperature regulation of urban green spaces under conditions of drought and summer heat. Frontiers in Environmental Science, 10, 849965. https://doi.org/10.3389/fenvs.2022.849965

Li, G., et al. (2022). Global impacts of future urban expansion on terrestrial vertebrate diversity. Nature Communications, 13(1), 1628. https://doi.org/10.1038/s41467-022-29324-2

Nguyen, M. H., & Ho, M. T. (2026). The absurdist approach to unveiling possible paradoxical thinking for innovative socio-psychological research. MethodsX, 16, 103910. https://doi.org/10.1016/j.mex.2026.103910

Nugent, A. & Allison, S. D. (2022). A framework for soil microbial ecology in urban ecosystems. Ecosphere, 13(3), 3968. https://doi.org/10.1002/ecs2.3968 

Tong, S., et al. (2021). Urban heat: An increasing threat to global health. BMJ, 375(2467), n2467. https://doi.org/10.1136/bmj.n2467 

Vuong, Q. H. (2025). Wild Wise Weird. AISDL. https://books.google.com/books?id=C5dDEQAAQBAJ

Wagg, C., et al. (2014). Soil biodiversity and soil community composition determine ecosystem multifunctionality. PNAS, 111(14), 5266-5270. https://doi.org/10.1073/pnas.1320054111

Wang, D. et al. (2024). Urban green infrastructure: Bridging biodiversity conservation and sustainable urban development through adaptive management approach. Frontiers in Ecology and Evolution, 12, 1440477. http://dx.doi.org/10.3389/fevo.2024.1440477

Yang, Y., et al. (2026). Increasing biodiversity and ecosystem functions along an age gradient of urban greenspaces. Landscape and Urban Planning, 273, 105672. https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2026.105672