Khử carbon trong các hộ gia đình ở Hoa Kỳ không chỉ là vấn đề công nghệ mà còn là vấn đề về các mối quan hệ giữa con người

Bich Ha Nguyen

Dai Nam University, Hanoi 100000, Vietnam

*Contact: hanb@dainam.edu.vn

20-05-2026

© Wix

Cuộc chiến chống biến đổi khí hậu thường được hình dung như một thách thức về công nghệ: nhiều tấm pin mặt trời hơn, hệ thống cách nhiệt tốt hơn, các thiết bị điện hiệu suất cao hơn và những tòa nhà thông minh hơn. Những công nghệ này chắc chắn đóng vai trò quan trọng. Hiện nay, các công trình xây dựng chiếm khoảng 37% tổng lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu (Shukla et al., 2022), trong khi riêng tại Hoa Kỳ, khu vực nhà ở tiêu thụ khoảng 21% tổng năng lượng quốc gia (U.S. Department of Energy, 2025). Để đạt được mục tiêu phát thải ròng bằng không vào năm 2050, lĩnh vực xây dựng cần trải qua những thay đổi sâu rộng liên quan đến hiệu quả năng lượng, điện khí hóa và tích hợp các nguồn năng lượng tái tạo.

Tuy nhiên, công nghệ thôi có thể là chưa đủ. Nhà ở không tự tiêu thụ năng lượng—chính con người mới là chủ thể sử dụng năng lượng.

Quá trình khử carbon sâu rộng không chỉ đòi hỏi đổi mới công nghệ mà còn cần thay đổi cách con người tương tác với năng lượng trong cuộc sống hằng ngày (Dietz et al., 2009). Một số hành động có thể được áp dụng tương đối nhanh chóng, chẳng hạn như tắt đèn khi không sử dụng, điều chỉnh nhiệt độ máy điều hòa hoặc hạn chế tiêu thụ năng lượng không cần thiết. Trong khi đó, những thay đổi khác như lắp đặt thiết bị tiết kiệm năng lượng hay cải tạo nhà ở lại cần nhiều thời gian và nguồn lực tài chính hơn. Để quá trình khử carbon đạt hiệu quả, cả hai dạng thay đổi này đều cần thiết: những điều chỉnh hành vi ngắn hạn có thể tạo ra sự sụt giảm phát thải nhanh chóng, trong khi các khoản đầu tư mang tính cấu trúc dài hạn tạo ra tác động lớn hơn và bền vững hơn (Weber & Stern, 2011).

Tuy nhiên, việc thúc đẩy thay đổi hành vi thực tế phức tạp hơn nhiều so với việc đơn thuần giảm chi phí.

Một nghiên cứu gần đây của Heinz và các cộng sự đã phân tích các hành vi liên quan đến hiệu quả năng lượng trên một mẫu đại diện gồm 1.002 người tại Hoa Kỳ. Nhóm nghiên cứu xem xét cách sự khuyến khích từ gia đình, bạn bè và môi trường làm việc ảnh hưởng đến các hành vi như tắt đèn, điều chỉnh việc sử dụng điều hòa và thực hiện các nâng cấp giúp tăng hiệu quả năng lượng cho ngôi nhà (Heinz et al., 2026).

Kết quả cho thấy một xu hướng đáng chú ý: ảnh hưởng xã hội thường có tác động mạnh hơn các đặc điểm nhân khẩu học. Những người nhận được sự khuyến khích nhiều hơn từ bạn bè hoặc người xung quanh có xu hướng tham gia tích cực hơn vào cả các hành vi tiết kiệm năng lượng hằng ngày lẫn các khoản đầu tư cải thiện hiệu quả năng lượng trong nhà. Đồng thời, nhận thức cũng đóng vai trò trung tâm. Những người hiểu rõ hơn về phát thải và các vấn đề năng lượng có khả năng chủ động quản lý việc sử dụng năng lượng trong gia đình cao hơn đáng kể.

Những phát hiện này cho thấy các quyết định sử dụng năng lượng trong gia đình không phải là những lựa chọn hoàn toàn mang tính cá nhân hay tách biệt. Thay vào đó, chúng được hình thành từ những môi trường xã hội rộng lớn hơn. Việc sử dụng năng lượng trong gia đình không chỉ chịu ảnh hưởng bởi thu nhập hay khả năng tiếp cận công nghệ, mà còn bởi kỳ vọng xã hội, bối cảnh chính trị, môi trường làm việc, nhận thức và cảm nhận về năng lực hành động của bản thân.

Nhìn từ góc độ này, việc tắt một công tắc điện có vẻ là một hành động rất nhỏ, nhưng thực chất đó là điểm hội tụ của nhiều tác động đan xen. Một người có thể tắt đèn vì muốn tiết kiệm chi phí, vì đồng nghiệp thường xuyên thảo luận về tiết kiệm năng lượng, vì giáo dục về khí hậu đã định hình nhận thức của họ, hoặc vì các chuẩn mực xã hội khiến hành vi tiết kiệm trở nên đáng mong muốn hơn. Những yếu tố này liên tục củng cố hoặc làm suy yếu lẫn nhau theo những cách phức tạp (Vuong, 2025; Nguyen & Ho, 2026).

Góc nhìn này cũng giúp giải thích vì sao nhiều chính sách khí hậu áp đặt từ trên xuống thường gặp khó khăn trong việc tạo ra những thay đổi hành vi quy mô lớn. Các chính sách thường chỉ nhắm đến những rào cản riêng lẻ—như chi phí, công nghệ hay quy định—trong khi hành vi con người lại xuất hiện từ những hệ thống tương tác liên kết với nhau.

Do đó, khử carbon trong các hộ gia đình có thể đòi hỏi nhiều hơn việc phát triển công nghệ tốt hơn hoặc xây dựng các quy định chặt chẽ hơn. Nó có thể cần đến việc nuôi dưỡng những môi trường xã hội nơi các hành vi sử dụng năng lượng hiệu quả trở nên bình thường, có ý nghĩa và được củng cố bởi cộng đồng (Khuc & Nguyen, 2026). Cuối cùng, việc đạt được các mục tiêu khí hậu có thể không chỉ phụ thuộc vào việc thay đổi các tòa nhà, mà còn phụ thuộc vào khả năng hiểu được những mạng lưới quan hệ vô hình đang định hình cách con người sống bên trong chúng.

References

Dietz, T., et al. (2009). Household actions can provide a behavioral wedge to rapidly reduce US carbon emissions. PNAS, 106(44), 18452-18456. https://doi.org/10.1073/pnas.0908738106

Heinz, E., et al. (2026). Towards a typology of residential energy consumers: Social context and awareness as predictors of energy-efficient household behaviors in the United States. Ecological Economics, 248, 109058. https://doi.org/10.1016/j.ecolecon.2026.109058

Khuc, V. Q., & Nguyen, M. H. (2026). Cultural Additivity Theory. Available at SSRN 6767760. https://ssrn.com/abstract=6767760

Nguyen, M. H., & Ho, M. T. (2026). The absurdist approach to unveiling possible paradoxical thinking for innovative socio-psychological research. MethodsX, 16, 103910. https://doi.org/10.1016/j.mex.2026.103910

Shukla, P. R., et al. (2022). Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change. Contribution of Working Group III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.

U.S. Department of Energy. (2025). U.S. residential building stock analysis. https://www.energy.gov/eere/buildings/us-residential-building-stock-analysis

Vuong, Q. H. (2025). Wild Wise Weird. AISDL. https://books.google.com/books?id=C5dDEQAAQBAJ

Weber, E. U. & Stern, P. C. (2011). Public understanding of climate change in the United States. American Psychologist, 66(4), 315–328. https://doi.org/10.1037/a0023253