Khi an toàn khiến thành phố trở nên nguy hiểm hơn: Một nghịch lý đô thị

Minh Anh Hoang

Trade Union University, Hanoi, Vietnam

*Contact: anhhm@dhcd.edu.vn

21-05-2026

© Wix

Các thành phố thường được xem là thành tựu vĩ đại nhất của nhân loại—những hệ thống được thiết kế cẩn thận nhằm tối đa hóa sự an toàn, hiệu quả và tiện nghi. Đường sá được mở rộng, hạ tầng kỹ thuật được bảo vệ, giao thông được tối ưu hóa và các hoạt động quản lý đô thị ngày càng được điều chỉnh bởi những quy định tinh vi hơn. Tuy nhiên, một nghịch lý kỳ lạ đang âm thầm xuất hiện ở nhiều đô thị hiện đại: trong nỗ lực bảo vệ con người khỏi những rủi ro liên quan đến cây xanh đô thị, chúng ta có thể đang khiến họ đối mặt với những nguy cơ còn lớn hơn.

Trong nhiều thập kỷ qua, ngày càng có nhiều bằng chứng khoa học cho thấy những lợi ích to lớn mà thiên nhiên đô thị mang lại. Không gian xanh và tán cây giúp giảm tiếp xúc với nhiệt độ cao, cải thiện chất lượng không khí, giảm nguy cơ mắc bệnh tim mạch, trầm cảm và lo âu, thậm chí còn có thể tăng cường chức năng miễn dịch thông qua việc tiếp xúc với hệ vi sinh vật đất có lợi (Feng, Toms & Astell-Burt, 2022; Feng et al., 2024; Williams et al., 2025). Cây xanh cũng góp phần tạo ra những không gian xã hội giúp giảm cảm giác cô đơn bằng cách mang đến nơi để con người kết nối, phục hồi tinh thần và tìm kiếm sự thư giãn trước những áp lực cuộc sống.

Vai trò của cây xanh càng trở nên quan trọng hơn trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng. Các đợt nắng nóng đang xuất hiện thường xuyên hơn và khắc nghiệt hơn, trong khi chính các thành phố lại làm trầm trọng thêm vấn đề thông qua hiệu ứng đảo nhiệt đô thị. Việc tiếp xúc kéo dài với nhiệt độ cao có thể gây tổn thương nhiều hệ sinh học, làm rối loạn giấc ngủ, giảm hoạt động thể chất, gia tăng căng thẳng nhiệt và thậm chí dẫn đến tử vong. Năm 2023, tỷ lệ tử vong liên quan đến nhiệt ở nhóm người trên 65 tuổi đã tăng 167% so với mức của năm 1990 (Romanello et al., 2023). Một nghiên cứu khác cũng cho thấy nhiệt độ đô thị tăng cao có liên quan đến sự gia tăng các hành vi bạo lực (Stevens et al., 2024).

Các nghiên cứu cho thấy tán cây có thể làm giảm đáng kể nhiệt độ đô thị, nhưng chỉ khi độ che phủ đạt mức đủ lớn. Những khu dân cư có khoảng 40% diện tích tán cây đã giảm mạnh hiệu ứng đảo nhiệt (Ziter và cộng sự, 2019). Tuy nhiên, nhiều thành phố hiện nay vẫn ở rất xa ngưỡng này.

Mặc dù mang lại nhiều lợi ích như vậy, cây xanh đô thị thường bị xem là một vấn đề thay vì một giải pháp.

Croeser và các cộng sự cho rằng nhiều hệ thống quản lý đô thị hiện nay vô tình loại trừ yếu tố xanh khỏi không gian đô thị. Những quy định được thiết kế để bảo vệ đường sá, hệ thống kỹ thuật và hạ tầng giao thông thường xem cây xanh như nguồn rủi ro. Rễ cây bị đổ lỗi cho việc làm hư hỏng đường ống, cây cối bị chặt bỏ để đảm bảo tầm nhìn cho phương tiện giao thông, còn các cành cây thường bị cắt tỉa mạnh nhằm giảm thiểu những nguy cơ hiếm khi xảy ra (Croeser et al., 2026).

Và rồi tình huống bắt đầu trở nên đầy trớ trêu.

Hãy tưởng tượng một quan chức thành phố tuyên bố: “Chúng tôi đã loại bỏ cây xanh vì chúng nguy hiểm.” Người dân gật đầu đồng tình. Đường phố trở nên nóng hơn. Các bệnh liên quan đến nhiệt gia tăng. Chất lượng không khí suy giảm. Các khu dân cư trở nên khó đi bộ hơn và con người ngày càng cô lập về mặt xã hội. Nguy cơ ngập lụt tăng lên. Đa dạng sinh học suy giảm. Cuối cùng, ngày càng nhiều người mắc bệnh do nhiệt độ cao và căng thẳng môi trường gây ra.

Vị quan chức ấy sau đó mỉm cười tự hào và tuyên bố:

"Tin tốt là chúng ta đã loại bỏ thành công rủi ro từ cây xanh."

Sự phi lý này xuất hiện bởi vì các loại rủi ro cấp tính và rủi ro mạn tính thường được đối xử khác nhau (Vuong, 2025; Nguyen & Ho, 2026). Một cành cây rơi xuống là sự kiện đột ngột, dễ nhìn thấy và mang chi phí chính trị lớn. Nó xuất hiện trên các mặt báo và nhanh chóng gây phản ứng mạnh từ dư luận. Trong khi đó, bệnh tật liên quan đến nhiệt, sự cô lập xã hội, suy giảm sức khỏe tinh thần hay sự xuống cấp sinh thái diễn ra chậm hơn và âm thầm hơn. Nguyên nhân của chúng phân tán và khó nhận diện hơn nhiều (Khuc & Nguyen, 2026).

Điều này không có nghĩa là các rủi ro từ cây xanh đô thị cần bị bỏ qua. Ngược lại, nó cho thấy cách các hệ thống tư duy có thể tự mắc kẹt trong chính logic của mình. Khi các thể chế quá tập trung vào việc ngăn chặn những nguy cơ dễ nhìn thấy nhưng ít khả năng xảy ra, chúng có thể vô tình tạo ra những tổn hại lớn hơn nhưng khó nhận thấy hơn.

Có lẽ câu hỏi không còn là liệu cây xanh có tạo ra rủi ro hay không. Câu hỏi đáng lo ngại hơn có thể là: liệu các thành phố có đang trở nên quá hiệu quả trong việc loại bỏ những bất tiện nhỏ đến mức chúng bắt đầu âm thầm thiết kế ra những thảm họa lớn hơn hay không?

References

Croeser, T., et al. (2026). Treeless streets and sleepless nights: How cities overprotect infrastructure and underprotect citizens. Landscape and Urban Planning, 273, 105675. https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2026.105675

Feng, X., Toms, R., & Astell-Burt, T. (2022). The nexus between urban green space, housing type, and mental health. Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology, 57(9), 1917-1923. https://doi.org/10.1007/s00127-022-02266-2

Feng, X., et al. (2024). Show me the money! Associations between tree canopy and hospital costs in cities for cardiovascular disease events in a longitudinal cohort study of 110,134 participants. Environment International, 185, 108558. https://doi.org/10.1016/j.envint.2024.108558

Khuc, V. Q., & Nguyen, M. H. (2026). Cultural Additivity Theory. Available at SSRN 6767760. https://ssrn.com/abstract=6767760

Nguyen, M. H., & Ho, M. T. (2026). The absurdist approach to unveiling possible paradoxical thinking for innovative socio-psychological research. MethodsX, 16, 103910. https://doi.org/10.1016/j.mex.2026.103910

Romanello, M., et al. (2023). The 2023 report of the Lancet Countdown on health and climate change: The imperative for a health-centred response in a world facing irreversible harms. The Lancet, 402(10419), 2346-2394. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(23)01859-7

Stevens, H. R., et al. (2024). Associations between violent crime inside and outside, air temperature, urban heat island magnitude and urban green space. International Journal of Biometeorology, 68, 661-673. https://doi.org/10.1007/s00484-023-02613-1

Vuong, Q. H. (2025). Wild Wise Weird. AISDL. https://books.google.com/books?id=C5dDEQAAQBAJ

Williams, C., et al. (2025). Urban green space provision: the case for policy-based solutions to support human health. Medical Journal of Australia, 222(3), 110-113. https://doi.org/10.5694/mja2.52569

Ziter, C. D., et al. (2019). Scale-dependent interactions between tree canopy cover and impervious surfaces reduce daytime urban heat during summer. PNAS, 116(15), 7575-7580. https://doi.org/10.1073/pnas.1817561116