Từ đại dương đến quỹ đạo: Bài học từ rác thải nhựa có thể cứu không gian như thế nào?

Vàng Anh

30-03-2025

“Hearing is one thing; they all want to eye-witness such skills.”

Trích “Guru Bird”; Wild Wise Weird [1]

Khi ô nhiễm nhựa tiếp tục là một trong những cuộc khủng hoảng môi trường dễ thấy và cấp bách nhất trên Trái Đất, một thách thức tương tự đang âm thầm leo thang phía trên đầu chúng ta: sự gia tăng của rác thải không gian. Trong một nghiên cứu mới, Napper và cộng sự [2] đã chỉ ra những điểm tương đồng đáng lo ngại giữa khủng hoảng rác nhựa đại dương và mối đe dọa ngày càng lớn từ mảnh vỡ không gian, đồng thời kêu gọi hành động quốc tế ngay lập tức. Các tác giả đề xuất một bước tiến táo bạo: thiết lập một Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDG) mới nhằm bảo vệ môi trường quỹ đạo của Trái Đất.

Trong nhiều thập kỷ, ô nhiễm nhựa đã tàn phá các đại dương, phá hủy hệ sinh thái, đe dọa đa dạng sinh học biển và làm tổn hại đến sinh kế của các cộng đồng ven biển. Mỗi năm, hơn 8 triệu tấn nhựa tràn vào biển, bổ sung vào ước tính khoảng 170 nghìn tỷ mảnh nhựa đang trôi nổi [1]. Mặc dù nhận thức công chúng ngày càng tăng và nhiều nỗ lực quốc tế – bao gồm Hiệp ước Toàn cầu về Nhựa (Global Plastics Treaty) sắp được thông qua – cuộc khủng hoảng này vẫn dai dẳng do các chính sách còn chậm triển khai và thiếu cơ chế thực thi hiệu quả.

Đáng lo ngại, quỹ đạo Trái Đất hiện đang đi theo con đường tương tự. Hơn 13.000 vệ tinh không còn hoạt động, cùng hàng triệu mảnh vụn từ va chạm và các tầng tên lửa đã qua sử dụng đang tạo thành một “đại dương rác” ngoài không gian [3]. Sự phát triển nhanh chóng của các chòm sao vệ tinh thương mại quy mô lớn – như Starlink của SpaceX – làm tăng nguy cơ va chạm và kích hoạt Hội chứng Kessler (Kessler Syndrome): một phản ứng dây chuyền mất kiểm soát của các vụ va đập tạo ra mảnh vỡ không gian [4].

Rút kinh nghiệm từ quá trình xử lý rác thải nhựa, Napper và cộng sự đề xuất áp dụng các mô hình quản lý đã được chứng minh hiệu quả – như nguyên tắc “3R” (Giảm thiểu, Tái sử dụng, Tái chế) và trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (extended producer responsibility - EPR) – vào việc sử dụng bền vững không gian quỹ đạo [2]. Thay vì coi vệ tinh là thiết bị dùng một lần, các hệ thống không gian tương lai nên được thiết kế theo hướng có thể sửa chữa, tái sử dụng hoặc thu hồi an toàn. Những công nghệ mới nổi như tên lửa tái sử dụng hay dịch vụ bảo trì trong quỹ đạo mở ra cơ hội tích cực. Tuy nhiên, nếu thiếu các quy định quốc tế ràng buộc, những nỗ lực này sẽ khó đạt hiệu quả toàn cầu.

Điểm nhấn của nghiên cứu là lời kêu gọi thiết lập một Mục tiêu Phát triển Bền vững mới – SDG 18: Bảo vệ quỹ đạo Trái Đất – lấy cảm hứng từ SDG 14 (Cuộc sống dưới nước). Mục tiêu này sẽ tạo ra một cam kết quốc tế rõ ràng về việc quản lý không gian quỹ đạo một cách bền vững, ngăn chặn nguy cơ không gian trở nên quá tải và suy thoái – điều có thể cản trở nghiên cứu khoa học, thông tin liên lạc toàn cầu và cả sự kết nối văn hóa với bầu trời đêm.

Nghiên cứu của Napper và cộng sự nhấn mạnh rằng cả đại dương và quỹ đạo Trái Đất đều là tài sản chung toàn cầu – những không gian không thể thay thế, nuôi dưỡng sự sống, thúc đẩy kinh tế và truyền cảm hứng cho nhân loại. Việc chậm trễ hành động trong không gian có thể khiến chúng ta lặp lại sai lầm từ quá khứ với rác nhựa. Bảo vệ không gian không chỉ là trách nhiệm của ngành công nghiệp hay giới khoa học, mà là một phần trong nỗ lực bảo vệ môi trường sống thiết yếu của loài người.

Tài liệu khoa học

[1] Vuong QH. (2024). Wild Wise Weird. https://www.amazon.com/dp/B0BG2NNHY6/ 

[2] Napper IE, et al. (2024). A sustainable development goal for space: Applying lessons from marine debris to manage space debris. One Earth, 8(2), 101168. https://doi.org/10.1016/j.oneear.2024.12.004 

[3] The European Space Agency. (2024). Space debris by the numbers. The European Space Agency. https://www.esa.int/Space_Safety/Space_Debris/Space_debris_by_the_numbers 

[4] Kessler DJ, Cour-Palais, B.G. (1978). Collision frequency of artificial satellites: The creation of a debris belt. Journal of Geophysical Research: Space Physics, 83(A6), 2637-2646. https://doi.org/10.1029/JA083iA06p02637 

[5] Nguyen MH. (2024). How can satirical fables offer us a vision for sustainability? Visions for Sustainability. https://ojs.unito.it/index.php/visions/article/view/11267