Truyền thông có "cứu" được khí hậu? Góc nhìn từ nghiên cứu thay đổi hành vi

Nhàn Xám

28-03-2025 

“Kingfisher takes up the mission and convenes the village for a final decision”

Trích “The Virtue of Sacrifice”; Wild Wise Weird [1]

Biến đổi khí hậu không chỉ là một thách thức về công nghệ hay chính sách – mà cốt lõi là một vấn đề mang tính con người. Như Chatterjee và cộng sự [2] nhấn mạnh, việc thay đổi cách mọi người suy nghĩ, cảm nhận và hành động cũng quan trọng không kém việc cắt giảm khí thải hay thúc đẩy năng lượng tái tạo. Nghiên cứu tổng quan toàn diện của họ làm nổi bật vai trò then chốt của truyền thông, đặc biệt là thông qua các phương tiện truyền thông kỹ thuật số hiện đại, trong việc thúc đẩy các hành vi thân thiện với khí hậu ở cả cá nhân và cộng đồng.

Các tác giả xây dựng phân tích của họ dựa trên mô hình sinh thái xã hội về thay đổi hành vi. Mô hình này chỉ ra rằng hành động của con người không chỉ được định hình bởi kiến thức và cảm xúc mà còn bởi mạng lưới xã hội, chuẩn mực cộng đồng và bối cảnh chính trị rộng lớn hơn. Bất chấp sự phức tạp này, phần lớn các nghiên cứu hiện tại vẫn tập trung hẹp vào các yếu tố ở cấp độ cá nhân – chẳng hạn như mức độ hiểu biết của mọi người về biến đổi khí hậu, niềm tin của họ về nguyên nhân gây ra nó và các động lực cảm xúc như sợ hãi hay hy vọng ảnh hưởng đến quyết định của họ [2].

Một thách thức cấp bách trong bối cảnh này là sự lan truyền của thông tin sai lệch, đặc biệt là trên các nền tảng mạng xã hội. Tại đây, những tuyên bố sai hoặc gây hiểu lầm về khoa học khí hậu có thể gieo rắc sự nhầm lẫn và làm giảm sự tham gia của công chúng. Đáng lo ngại là ngay cả khi mọi người được cảnh báo trước về những thông tin sai lệch như vậy, họ vẫn có thể bị ảnh hưởng [3]. Tuy nhiên, chính những nền tảng kỹ thuật số này lại mang đến những cơ hội lớn lao. Khi được thiết kế một cách chu đáo, các thông điệp, câu chuyện và công cụ tương tác – chẳng hạn như trò chơi kỹ thuật số – có thể tăng cường đáng kể sự quan tâm đến vấn đề khí hậu và thúc đẩy những thay đổi hành vi tích cực [4, 5].

Chatterjee và cộng sự (2024) nhấn mạnh rằng những ảnh hưởng giữa cá nhân và cộng đồng rất mạnh mẽ nhưng thường bị xem nhẹ. Bạn bè, gia đình và mạng lưới cộng đồng đóng một vai trò quan trọng trong việc định hình các chuẩn mực xã hội và những lựa chọn hàng ngày – từ việc lựa chọn phương tiện giao thông công cộng đến việc ủng hộ các sáng kiến năng lượng tái tạo. Tương tự, các phong trào cơ sở và các chiến dịch địa phương nuôi dưỡng ý thức về bản sắc chung và hiệu quả tập thể, điều này có thể thúc đẩy đáng kể hành động vì khí hậu [6].

Một điểm mà các tác giả lưu ý là phần lớn các nghiên cứu hiện tại tập trung ở Bắc bán cầu, đặc biệt là Hoa Kỳ, để lại những khoảng trống quan trọng trong việc hiểu cách các động lực xã hội này hoạt động trong các bối cảnh văn hóa và chính trị đa dạng. Vì cả tác động của khí hậu và thực tế xã hội khác nhau đáng kể trên khắp thế giới, nên có một nhu cầu cấp thiết về nhiều nghiên cứu hơn tập trung vào các nhóm dân cư bị thiệt thòi và dễ bị tổn thương, những người thường ở tuyến đầu của biến đổi khí hậu.

Như có thể thấy từ nghiên cứu tổng quan, truyền thông không chỉ đơn thuần là truyền tải thông tin; mà là tạo ra môi trường xã hội nơi các hành vi thân thiện với khí hậu trở nên khả thi, được xã hội chấp nhận và có ý nghĩa. Cuối cùng, mối liên hệ giữa thiên nhiên và nhân loại không chỉ mang tính sinh thái mà còn mang tính giao tiếp – cách chúng ta nói về, xây dựng khung và chia sẻ các vấn đề khí hậu sẽ quyết định khả năng tập thể của chúng ta trong việc đối mặt với thách thức mang tính định đoạt của thế kỷ này [7].

Tài liệu tham khảo

[1] Vuong QH. (2024). Wild Wise Weird. https://www.amazon.com/dp/B0BG2NNHY6/

[2] Chatterjee J, et al. (2024). Communication, climate mitigation, and behavior change Interventions: Understanding Message Design and Digital Media Technologies. Annual Review of Environment and Resources, 49, 655–672. https://doi.org/10.1146/annurev-environ-121322-070317

[3] Zerback T, et al. (2020). The disconcerting potential of online disinformation: Persuasive effects of astroturfing comments and three strategies for inoculation against them. New Media & Society, 23(5), 1080-1098. https://doi.org/10.1177/1461444820908530

[4] Gao Y, Tavoni M. (2023). Forget-me-not: The persistent effect of information provision for adopting climate-friendly goods. Management Science, 70(7), 4480–4501. https://doi.org/10.1287/mnsc.2023.4910

[5] Ouariachi T, et al. (2017). Analyzing climate change communication through online games: Development and application of validated criteria. Science Communication, 39(1), 10–44. https://doi.org/10.1177/1075547016687998

[6] Jugert P, et al. (2016). Collective efficacy increases pro-environmental intentions through increasing self-efficacy. Journal of Environmental Psychology, 48, 12–23. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2016.08.003

[7] Nguyen MH. (2024). How can satirical fables offer us a vision for sustainability? Visions for Sustainability. https://ojs.unito.it/index.php/visions/article/view/11267