Thành phố bê tông đang bào mòn tổ ấm của các loài chim đô thị

Sơn Ca

30-03-2025

“The human village is growing, its fields stretching toward the bird village. This seems alright at first but has now created some big troubles.”

Trích “Bogeyman”; Wild Wise Weird [1]

Trong khi các đô thị không ngừng mở rộng để phục vụ nhu cầu phát triển của con người, sự gia tăng các bề mặt nhân tạo như bê tông và nhựa đường đang khiến môi trường sống tự nhiên ngày càng bị thu hẹp. Một nghiên cứu mới đây của Corsini và Szulkin [2] đã chỉ ra rằng hiện tượng “bê tông hóa” (concretization) này đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng sinh sản của hai loài chim quen thuộc ở châu Âu: chim sẻ ngô lớn (Parus major) và chim sẻ ngô xanh (Cyanistes caeruleus).

Dựa trên dữ liệu thu thập trong vòng 5 năm tại thủ đô Warsaw (Ba Lan), nhóm nghiên cứu đã phân tích mối liên hệ giữa tỷ lệ diện tích bề mặt không thấm nước (ví dụ như đường xá, bãi đỗ xe, tòa nhà...) trong phạm vi 100 mét quanh tổ chim với kết quả sinh sản của chúng. Kết quả rất đáng lo ngại khi tỷ lệ bê tông hóa tăng từ 0% lên 50%, số lượng chim non rời tổ giảm mạnh—giảm 51% ở loài chim sẻ ngô lớn và 41% ở chim sẻ ngô xanh—so với những tổ được bao quanh bởi cây xanh hoặc môi trường tự nhiên.

Nguyên nhân của sự suy giảm này có thể đến từ nhiều yếu tố kết hợp. Các bề mặt nhân tạo làm giảm độ phủ cây và thảm thực vật, kéo theo sự sụt giảm của các loài côn trùng như sâu bướm—nguồn thức ăn chính cho chim non trong giai đoạn phát triển [3,4]. Ngoài ra, môi trường đô thị còn đi kèm với nhiệt độ cao hơn, ô nhiễm nhiều hơn, làm tăng áp lực sinh thái lên các loài động vật hoang dã [5,6].

Điều đáng chú ý là ngay cả những loài chim vốn được coi là “thích nghi với đô thị” (urban adapters) như sẻ ngô cũng không thoát khỏi ảnh hưởng. Điều này cho thấy, ngay cả mức độ bê tông hóa trung bình cũng có thể gây ra những tác động sinh thái vượt ngoài dự đoán.

Nghiên cứu nhấn mạnh rằng chỉ dựa vào các công viên rải rác hoặc mảng xanh lẻ tẻ là không đủ để duy trì đa dạng sinh học trong đô thị. Khác với con người, chim không nhận biết ranh giới hành chính hay bản đồ thành phố—chúng phản ứng trực tiếp với chất lượng và cấu trúc của môi trường xung quanh. Vì vậy, quy hoạch đô thị trong tương lai cần ưu tiên xây dựng mạng lưới xanh liên kết và hạn chế tối đa các bề mặt không thấm nước không cần thiết.

Mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên đang chịu áp lực lớn hơn bao giờ hết, nhưng chúng ta vẫn có khả năng phục hồi sự cân bằng này. Khi các thành phố tiếp tục mở rộng, việc phát triển phải đi đôi với bảo vệ hệ sinh thái. Bởi lẽ, cuộc sống của chúng ta gắn liền với sự sống của muôn loài khác trong cùng một hệ sinh thái đô thị [7].

Tài liệu tham khảo

[1] Vuong QH. (2024). Wild Wise Weird. https://www.amazon.com/dp/B0BG2NNHY6/ 

[2] Corsini M, Szulkin M. (2025). Concrete habitat severely decreases the reproductive output of two urban birds. Conservation Letters, 18, e13093. https://doi.org/10.1111/conl.13093 

[3] Perrins CM. (1991). Tits and their caterpillar food supply. IBIS, 133(s1), 49-54. https://doi.org/10.1111/j.1474-919X.1991.tb07668.x 

[4] Seress G, et al. (2018). Impact of urbanization on abundance and phenology of caterpillars and consequences for breeding in an insectivorous bird. Ecological Applications, 28, 1143-1156. https://doi.org/10.1002/eap.1730 

[5] Diamond SE, et al. (2018). Evolution of thermal tolerance and its fitness consequences: parallel and non-parallel responses to urban heat islands across three cities. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 285, 20180036. https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rspb.2018.0036 

[6] Szulkin M, et al. (2020). How to quantify urbanization when testing for urban evolution? In M Szulkin, J Munshi-South, A Charmantier (Eds). Urban Evolutionary Biology (pp. 13-35). Oxford University Press.

[7] Nguyen MH. (2024). How can satirical fables offer us a vision for sustainability? Visions for Sustainability. https://ojs.unito.it/index.php/visions/article/view/11267