Thoát khỏi chủ nghĩa biệt lập khí hậu: Tại sao công bằng khí hậu là giải pháp?

Giang Sen

28-03-2025 

“Kingfisher takes up the mission and convenes the village for a final decision”

Trích “The Virtue of Sacrifice”; Wild Wise Weird [1]

Giữa bối cảnh các cuộc khủng hoảng khí hậu ngày càng gia tăng, ngày càng có nhiều học giả cho rằng các cách tiếp cận hiện hành đối với hành động khí hậu về cơ bản là không đầy đủ. Trong bài bình luận của mình, Jennie C. Stephens [2] phê phán mô hình thống trị của chủ nghĩa biệt lập khí hậu (climate isolationism) – một quan điểm coi biến đổi khí hậu là một thách thức kỹ thuật được xác định hẹp hòi, chủ yếu có thể giải quyết thông qua các mục tiêu giảm phát thải carbon và các đổi mới kỹ thuật.

Stephens mô tả chủ nghĩa biệt lập khí hậu như một cách tiếp cận kỹ trị ưu tiên các số liệu định lượng – chẳng hạn như mức phát thải, ngưỡng nhiệt độ và các giải pháp công nghệ – đồng thời bỏ qua một cách có hệ thống các khía cạnh xã hội của cuộc khủng hoảng, bao gồm bất bình đẳng, nghèo đói và sự mất cân bằng quyền lực [3]. Mặc dù các giải pháp kỹ thuật là cần thiết, Stephens cảnh báo rằng, tự thân chúng là không đủ và tệ hơn nữa, có thể làm trầm trọng thêm những bất công hiện có bằng cách mang lại lợi ích cho những người có đặc quyền trong khi gạt ra ngoài lề những cộng đồng vốn đã dễ bị tổn thương.

Các công nghệ có vẻ đầy hứa hẹn, chẳng hạn như xe điện hoặc kỹ thuật địa chất mặt trời, thường đi kèm với những hạn chế đáng kể. Ví dụ, kỹ thuật địa chất mặt trời – một biện pháp can thiệp được thiết kế để giảm bức xạ mặt trời đến – có nguy cơ làm gia tăng bất bình đẳng toàn cầu, đặc biệt ở các khu vực như Đông Nam Á, nơi các tổn thương do khí hậu vốn đã nghiêm trọng [4]. Hơn nữa, sự thống trị của các tiếng nói có đặc quyền, chủ yếu là nam giới da trắng, trong diễn ngôn về khí hậu và năng lượng đã củng cố những điểm mù xung quanh bất công về chủng tộc, giới tính và kinh tế, làm hạn chế hơn nữa tiềm năng cho các giải pháp khí hậu công bằng.

Stephens ủng hộ một sự thay đổi cơ bản hướng tới công bằng khí hậu, một khuôn khổ thừa nhận biến đổi khí hậu không chỉ là một vấn đề môi trường mà còn là một cuộc khủng hoảng xã hội và chính trị sâu sắc. Quan điểm này kêu gọi giải quyết các nguyên nhân gốc rễ của vấn đề – chẳng hạn như sự tập trung của cải và bất bình đẳng hệ thống – bằng cách phân phối lại quyền lực và đầu tư trực tiếp vào cộng đồng. Các phong trào như dân chủ năng lượng minh họa cách tiếp cận này bằng cách thúc đẩy các hệ thống năng lượng tái tạo thuộc sở hữu địa phương, do cộng đồng điều khiển, giúp giảm phát thải đồng thời trao quyền cho người dân [2].

Cuối cùng, Stephens kêu gọi một sự chuyển đổi toàn diện – một sự chuyển đổi tích hợp hành động khí hậu với các chính sách xã hội rộng lớn hơn, bao gồm nhà ở, chăm sóc sức khỏe, an ninh lương thực và giáo dục, đồng thời tích cực thách thức sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và các động lực quyền lực cố hữu. Bà cho rằng chỉ thông qua việc tích hợp có chủ ý công bằng xã hội vào chính sách khí hậu, nhân loại mới có thể đạt được một phản ứng hiệu quả và công bằng đối với cuộc khủng hoảng khí hậu.

Về cốt lõi, bài bình luận nhắc nhở chúng ta rằng thách thức khí hậu không thể tách rời khỏi thách thức nhân loại. Giải quyết nó đòi hỏi không chỉ các công nghệ sạch hơn mà còn một thế giới công bằng hơn – một thế giới nơi các cộng đồng, chứ không chỉ các tập đoàn, định hình tương lai [5].

Tài liệu tham khảo

[1] Vuong QH. (2024). Wild Wise Weird. https://www.amazon.com/dp/B0BG2NNHY6/

[2] Stephens, J.C. (2022). Beyond Climate Isolationism: a Necessary Shift for Climate Justice. Current Climate Change Reports, 8, 83-90. https://doi.org/10.1007/s40641-022-00186-6 

[3] Stephens JC. (2020). Diversifying power: why we need antiracist, feminist leadership on climate and energy. Island Press.

[4] Abatayo AL, et al. (2020). Solar geoengineering may lead to excessive cooling and high strategic uncertainty. PNAS, 117(24), 13393–13398. https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.1916637117 

[5] Nguyen MH. (2024). How can satirical fables offer us a vision for sustainability? Visions for Sustainability. https://ojs.unito.it/index.php/visions/article/view/11267