Sự mắc kẹt bất đắc dĩ: Cuộc khủng hoảng do khí hậu bị bỏ quên

Bắp Chuối

03-05-2025

Trembling up a high branch after nearly dying by Kitty’s mouth, Kingfisher stealthily looks down; beneath him stands Kitty—drooling with saliva, dazed, and clearly disappointed.

Trích “Dream”; Wild Wise Weird [1]

Khi thảo luận về những hậu quả đối với con người của biến đổi khí hậu, di cư thường là vấn đề được ưu tiên hàng đầu – người dân rời bỏ các hiểm họa môi trường để tìm kiếm sự an toàn và cơ hội ở nơi khác. Tuy nhiên, một hiện tượng thường bị bỏ qua là tình trạng "mắc kẹt" (involuntary immobility), khi các cá nhân mong muốn di chuyển nhưng không thể thực hiện được do các rào cản về tài chính, pháp lý, chính trị hoặc cơ sở hạ tầng [2].

"Mắc kẹt vì biến đổi khí hậu" - khi các cá nhân mong muốn di chuyển nhưng không thể thực hiện được do các rào cản về tài chính, pháp lý, chính trị hoặc cơ sở hạ tầng

Tình trạng mắc kẹt này xuất phát từ sự không phù hợp giữa nguyện vọng di cư và khả năng thực hiện. Trong khi một số cá nhân tự nguyện ở lại cộng đồng của họ, những người khác vẫn bị mắc kẹt ở những khu vực rất dễ bị tổn thương trước các rủi ro liên quan đến khí hậu, bao gồm lũ lụt, hạn hán và mực nước biển dâng [2,3]. Tình trạng này đặc biệt đáng lo ngại vì nó làm gia tăng sự đau khổ của các cộng đồng vốn đã bị thiệt thòi, những người thiếu phương tiện để di dời đến các khu vực an toàn hơn.

Khung Nguyện vọng - Khả năng (The Aspirations-Capabilities Framework) cung cấp một lăng kính hữu ích để hiểu về tình trạng mắc kẹt vì biến đổi khí hậu. Mô hình này cho rằng di cư được quyết định bởi cả mong muốn (nguyện vọng) và khả năng di chuyển [4]. Những người có nguyện vọng rời đi nhưng thiếu phương tiện để thực hiện được phân loại là "dân số bị mắc kẹt" [2].

Khó khăn kinh tế là một nguyên nhân chính gây ra tình trạng mắc kẹt vì biến đổi khí hậu. Ví dụ, những nông dân sản xuất nhỏ ở Nepal phải đối mặt với những hạn chế tài chính ngày càng tăng, cản trở khả năng di dời của họ khi biến đổi khí hậu làm giảm năng suất nông nghiệp. Tương tự, ở Bangladesh, mực nước biển dâng và lũ lụt thường xuyên nghịch lý thay lại đẩy các cộng đồng dễ bị tổn thương đến các khu vực ven biển vốn đã bấp bênh, vì họ thiếu nguồn lực kinh tế để di cư vào đất liền [2].

Các hạn chế chính trị và pháp lý càng làm sâu sắc thêm tình trạng mắc kẹt vì biến đổi khí hậu. Những người tị nạn, chẳng hạn như người Rohingya ở Bangladesh, thường bị giam cầm trong các trại đông đúc với quyền tự do di chuyển hạn chế, khiến họ đặc biệt dễ bị tổn thương trước các thảm họa do khí hậu gây ra [2]. Tương tự, các chính sách nhập cư hạn chế có thể ngăn cản các cá nhân tìm kiếm nơi tị nạn ở các quốc gia an toàn hơn, làm tăng nguy cơ tiếp xúc của họ với các hiểm họa môi trường.

Một thách thức quan trọng trong việc giải quyết tình trạng mắc kẹt vì biến đổi khí hậu là "thiên kiến di động" (mobility bias) dai dẳng trong nghiên cứu về di cư. Các nghiên cứu theo truyền thống tập trung vào các yếu tố thúc đẩy di cư mà bỏ qua các lực cản ngăn chặn sự di chuyển. Sự thiên kiến này che khuất thực tế của những người không thể rời đi, củng cố một khuôn khổ chính sách không tính đến nhu cầu của họ [3].

Để giải quyết tình trạng mắc kẹt vì biến đổi khí hậu, chính sách khí hậu và kế hoạch ứng phó thảm họa phải ưu tiên các biện pháp can thiệp có mục tiêu. Điều này bao gồm hỗ trợ tài chính cho các cộng đồng dễ bị tổn thương, đầu tư vào cơ sở hạ tầng bền vững và loại bỏ các rào cản pháp lý và hành chính quan liêu hạn chế sự di chuyển. Việc công nhận tình trạng mắc kẹt vì biến đổi khí hậu là một vấn đề quan trọng trong các chiến lược thích ứng với khí hậu sẽ giúp đảm bảo rằng những cộng đồng dễ bị tổn thương nhất không bị bỏ lại phía sau [5].

Tốc độ biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng đòi hỏi một cách tiếp cận toàn diện đối với vấn đề di chuyển của con người – một cách tiếp cận không chỉ ghi nhận những người di cư mà còn cả những người bị mắc kẹt trong môi trường nguy hiểm. Bằng cách giải quyết tình trạng mắc kẹt vì biến đổi khí hậu, chúng ta có thể tăng cường khả năng phục hồi, thúc đẩy công bằng xã hội và tạo ra các chính sách khí hậu toàn diện hơn.

Tài liệu tham khảo

[1] Vuong QH. (2024). Wild Wise Weird. https://www.amazon.com/dp/B0BG2NNHY6/ 

[2] Thalheimer L, et al. (2025). Prioritizing involuntary immobility in climate policy and disaster planning. Nature Communications, 16, 2581. https://www.nature.com/articles/s41467-025-57679-9 

[3] Schewel K. (2019). Understanding immobility: Moving beyond the mobility bias in migration studies. International Migration Review, 54(2), 328-355. https://doi.org/10.1177/0197918319831952 

[4] de Haas H. (2021). A theory of migration: the aspirations-capabilities framework. Comparative Migration Studies, 9, 8. https://doi.org/10.1186/s40878-020-00210-4 

[5] Nguyen MH. (2024). How can satirical fables offer us a vision for sustainability? Visions for Sustainability. https://ojs.unito.it/index.php/visions/article/view/11267