Ranh giới vô hình: Ô nhiễm không khí và Công bằng Môi trường

Bồ Nông

02-04-2025

On the day of the village festival, while Stork is busy there, he will secretly leave the party and run by the house to check any signs of the disappearing perch. When the day comes, amid the passionate singing and dancing, Kingfisher hurries back to Stork’s house. Without difficulty, upon entering the backyard, Kingfisher exclaims: 
– Oh man, a whole pile of bones. All of the perches!

Just then, he overhears Stork yelling from his house on the other side: 
– Oh man, a whole pile of bones. All of the carp!

Trong “Joint Venture”; Wild Wise Weird [1]

Ô nhiễm không khí thường được xem là một yếu tố san bằng, ảnh hưởng đến tất cả những ai hít thở cùng một bầu không khí. Tuy nhiên, thực tế lại kể một câu chuyện khác – ô nhiễm tác động không cân xứng đến các cộng đồng bị thiệt thòi, củng cố những bất công môi trường đã ăn sâu. Sự chênh lệch này đặt ra những câu hỏi cấp bách về tính công bằng trong việc hoạch định chính sách môi trường và hiệu quả của các giải pháp hiện tại.

Bất công môi trường (environmental justice) biểu hiện đa dạng và phức tạp. Ví dụ, ở Colombia, màu da nổi lên như một yếu tố dự đoán đáng kể về mức độ tiếp xúc với ô nhiễm không khí. Từ năm 2010 đến 2016, những người có màu da sẫm hơn phải đối mặt với sự gia tăng mạnh mẽ trong việc tiếp xúc với bụi mịn (PM2.5), đảo ngược các xu hướng trước đó khi dân số có màu da sáng hơn có mức độ tiếp xúc cao hơn. Đến năm 2016, sự chênh lệch trở nên rõ rệt, với các cộng đồng có màu da sẫm hơn phải chịu mức PM2.5 cao hơn gần một độ lệch chuẩn so với những người có màu da sáng hơn. Mặc dù một phần sự chênh lệch này có thể được giải thích bởi các yếu tố môi trường và điều kiện kinh tế xã hội, nhưng một phần ba vẫn chưa được giải thích, gợi ý về những định kiến hệ thống sâu sắc hơn [2].

Tại Hoa Kỳ, bất công môi trường có thể kéo dài hàng thập kỷ. Vụ đổ thải trái phép polychlorinated biphenyls (PCBs) năm 1978 ở Quận Warren, Bắc Carolina – một khu vực chủ yếu là người da đen và có hoàn cảnh kinh tế khó khăn – đã châm ngòi cho phong trào công bằng môi trường hiện đại. Sự cố này cho thấy các bãi chất thải nguy hại và ô nhiễm công nghiệp đã được đặt một cách không cân xứng ở các cộng đồng thiểu số và có thu nhập thấp [3]. Bất chấp nhận thức ngày càng tăng, những mô hình này vẫn tồn tại, được duy trì bởi sự bất bình đẳng hệ thống về ảnh hưởng chính trị và sức mạnh kinh tế.

Các học giả về môi trường cho rằng những sự khác biệt như vậy không phải là ngẫu nhiên mà thay vào đó, chúng được nhúng sâu trong chủ nghĩa tư bản chủng tộc – một hệ thống đã lịch sử hạ thấp giá trị của các cộng đồng không phải da trắng và tích hợp tác hại môi trường vào các quá trình kinh tế [4]. Quan điểm này cho thấy rằng việc giải quyết bất công môi trường đòi hỏi nhiều hơn là chỉ các chính sách môi trường công bằng; nó đòi hỏi những chuyển đổi cơ cấu rộng lớn hơn để giải quyết những bất bình đẳng về chủng tộc và kinh tế tiềm ẩn.

Tóm lại, ô nhiễm không khí không chỉ là một vấn đề môi trường – nó còn là một vấn đề công bằng xã hội. Giải quyết sự bất bình đẳng môi trường đòi hỏi các chính sách vượt ra ngoài việc giảm phát thải và nâng cao hiệu quả. Thay vào đó, chúng phải được thiết kế một cách rõ ràng để xóa bỏ những định kiến hệ thống và đảm bảo rằng không khí sạch là quyền của tất cả mọi người, bất kể chủng tộc, thu nhập hay địa điểm. Chỉ bằng cách tích hợp công bằng môi trường vào cốt lõi của việc hoạch định chính sách, chúng ta mới có thể xây dựng một tương lai thực sự công bằng và bền vững [5].

Tài liệu tham khảo

[1] Vuong QH. (2024). Wild Wise Weird. https://www.amazon.com/dp/B0BG2NNHY6/

[2] Aguilar-Gomez S, et al. (2025). Environmental justice beyond race: Skin tone and exposure to air pollution. PNAS, 122(10), e2407064122. https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2407064122 

[3] Banzhaf S, et al. (2019). Environmental justice: The economics of race, place, and pollution. Journal of Economic Perspectives, 33(1), 185–208. https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/jep.33.1.185 

[4] Pulido L. (2016). Geographies of race and ethnicity II: Environmental racism, racial capitalism and state-sanctioned violence. Progress in Human Geography, 41(4), 524-533. https://doi.org/10.1177/0309132516646495 

[5] Nguyen MH. (2024). How can satirical fables offer us a vision for sustainability? Visions for Sustainability. https://ojs.unito.it/index.php/visions/article/view/11267