Nhìn lại mối quan hệ giữa con người và cát: Vì sao khái niệm “đủ dùng” là chìa khóa cho một tương lai bền vững

Yến Phụng

30-03-2025

“– When it is a matter of life and death, to survive, one must be intelligent.
The bird pupils ask:
– What is the philosophy you swear by?
Kingfisher puffs out his chest:
– Don’t be greedy. Let the greedy fools fight among themselves for a treasure!”

Trích “Luck”; Wild Wise Weird [1]

Cát – vật liệu tưởng như bình thường – thực ra là một phần không thể thiếu trong cuộc sống hiện đại. Cát có mặt trong bê tông xây dựng thành phố, kính cửa sổ, đường sá và thậm chí là linh kiện điện tử mà chúng ta sử dụng hàng ngày. Thế nhưng, ít ai biết rằng cát là tài nguyên bị khai thác nhiều nhất trên thế giới, với hơn 50 tỷ tấn được khai thác mỗi năm – vượt xa tốc độ tái tạo tự nhiên [2].

Việc khai thác ồ ạt này đã dẫn đến khủng hoảng cát toàn cầu, gây ra suy thoái môi trường nghiêm trọng, gia tăng bất bình đẳng xã hội và đe dọa sự phát triển bền vững ở nhiều quốc gia [3].

Trong nhiều thập kỷ, cách con người sử dụng cát vẫn tuân theo mô hình “khai thác – dùng – bỏ” – một hệ thống tuyến tính đầy lãng phí, gần như bỏ qua hoàn toàn các tác động sinh thái và xã hội. Mô hình này đã góp phần làm sạt lở bờ sông, mất đa dạng sinh học, thiếu nước, và thậm chí gây xung đột vũ trang và phá vỡ sinh kế địa phương tại các nơi như Ấn Độ và Madagascar [3]. Tình hình còn trầm trọng hơn do sự kém hiệu quả trong ngành xây dựng, nơi lên đến 30% vật liệu bị lãng phí vì đặt thừa, vận chuyển hỏng, hoặc thiếu phối hợp giữa các bên liên quan [4].

Trước tình hình đó, các chiến lược kinh tế tuần hoàn – tái sử dụng vật liệu và giảm thiểu rác thải – đang được thúc đẩy như một giải pháp tiềm năng. Tuy nhiên, như Pereira và cộng sự [3] chỉ ra, tuần hoàn là chưa đủ để giải quyết triệt để khủng hoảng cát. Hầu hết các quy trình tái chế hiện nay vẫn dẫn đến hiện tượng “giảm cấp” (downcycling) – nghĩa là chất lượng vật liệu, như cát hay kính, suy giảm và không thể tái sử dụng cho mục đích ban đầu [5]. Trong khi đó, nhu cầu xây dựng liên tục tăng cao, vượt xa khả năng tái chế có thể bù đắp.

Chính vì vậy, nghiên cứu đưa ra một khái niệm then chốt nhưng thường bị bỏ quên: “đủ dùng” (sufficiency). Khác với hiệu quả (efficiency) hay tái chế (recycling) – vốn tập trung vào việc làm cho tiêu dùng ít lãng phí hơn – đủ dùng là lời kêu gọi giảm tiêu dùng tổng thể và thúc đẩy việc đặt ra câu hỏi: Chúng ta thực sự cần bao nhiêu là đủ?

Đó là sự dịch chuyển từ mục tiêu tăng trưởng không ngừng sang việc đáp ứng nhu cầu thiết yếu trong giới hạn sinh thái của hành tinh. Điều này đòi hỏi chúng ta thiết kế và sử dụng không gian sống một cách tiết chế hơn: ưu tiên nhà ở nhỏ hơn, chia sẻ không gian, hạn chế các công trình xa xỉ, và sử dụng vật liệu thay thế thân thiện như gỗ, tre hay đất nén [3].

Cuối cùng, đây không chỉ là câu chuyện về cát. Câu hỏi lớn hơn là: Làm thế nào nhân loại có thể đáp ứng nhu cầu thiết yếu mà không vượt quá giới hạn của Trái đất? [6]

Bằng cách đưa khái niệm “đủ dùng” vào cùng với tuần hoàn, chúng ta có thể thiết kế một hệ thống xây dựng hòa hợp hơn với thiên nhiên – nơi các hệ sinh thái được bảo vệ, bất bình đẳng được giảm thiểu, và các thế hệ tương lai vừa có nơi ở, vừa được thừa hưởng một hành tinh còn sống động.

Tương lai của cát – và của mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên – phụ thuộc vào khả năng kết hợp giữa đổi mới sáng tạo và sự tiết chế khôn ngoan của chúng ta [6].

Tài liệu tham khảo

[1] Vuong QH. (2024). Wild Wise Weird. https://www.amazon.com/dp/B0BG2NNHY6/ 

[2] Torres A, et al. (2021). Sustainability of the global sand system in the Anthropocene. One Earth, 4(5), 639-650. https://doi.org/10.1016/j.oneear.2021.04.011 

[3] Pereira K, et al. (2025). Rethinking sand circularity through sufficiency. One Earth, 8(2), 101207. https://doi.org/10.1016/j.oneear.2025.101207

[4] Osmani M. (2011). Chapter 15 - Construction waste. In TM Letcher, DA Vallero (Eds). Waste: A handbook for management. Academic Press. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-381475-3.10015-4 

[5] Forslund H, Björklund M. (2022). Toward circular supply chains for flat glass: Challenges of transforming to more energy-efficient solutions. Energies, 15(19), 7282. https://doi.org/10.3390/en15197282 

[6] Nguyen MH. (2024). How can satirical fables offer us a vision for sustainability? Visions for Sustainability. https://ojs.unito.it/index.php/visions/article/view/11267