Lời dối trá trên "chợ thông tin": Giải mã cơ chế lan truyền của thông tin sai lệch

P. K. C. Nghiem

03-05-2025

– Wherever there is food, there is freedom! This cage room is my dream. It is here my happiest moment has arrived. 

Trích “Dream”; Wild Wise Weird [1]

Nói dối là một hiện tượng xã hội phức tạp, thường định hình niềm tin và gây ảnh hưởng đến xã hội vượt ra ngoài sự thiếu trung thực cá nhân. Nghiên cứu gần đây cung cấp những hiểu biết sâu sắc về cách thông tin sai lệch lan truyền, tại sao nó có thể được chấp nhận rộng rãi và những hậu quả tiềm ẩn đối với xã hội.

Theo Lewandowsky và cộng sự [2], nói dối có chủ ý – thường được gọi là thông tin sai lệch (disinformation) – khác biệt với thông tin sai sót đơn thuần vì những người lan truyền nó thường nhận thức được thông tin đó là sai. Một ví dụ lịch sử nổi tiếng là chiến dịch kéo dài của ngành công nghiệp thuốc lá nhằm phủ nhận những rủi ro sức khỏe liên quan đến hút thuốc. Thông tin sai lệch có thể tác động đáng kể đến sức khỏe cộng đồng, các tiến trình chính trị và lòng tin của xã hội.

Một trường hợp đáng chú ý minh họa những hậu quả tiềm ẩn của thông tin sai lệch là cuộc bầu cử tổng thống Hoa Kỳ năm 2020. Những tuyên bố sai lệch về gian lận bầu cử, được quảng bá bởi nhiều người có ảnh hưởng khác nhau, đã làm suy yếu lòng tin vào quá trình bầu cử và góp phần gây ra các sự kiện như vụ việc ngày 6 tháng 1 năm 2021 tại Điện Capitol Hoa Kỳ [3]. Thông tin sai lệch này không chỉ được giới tinh hoa lan truyền; những cá nhân bình thường cũng đóng một vai trò trong việc chia sẻ thông tin sai lệch trực tuyến, thường là vô tình. Quá trình này, được mô tả là “thông tin sai lệch mang tính tham gia” (participatory disinformation), làm nổi bật vai trò của những người bình thường trong việc lan truyền các câu chuyện sai sự thật [3].

Tại sao đôi khi mọi người chấp nhận những thông tin rõ ràng là sai? Williams [4] đề xuất khái niệm “tiện ích dựa trên niềm tin” (belief-based utility), cho rằng các cá nhân có thể ưu ái một số niềm tin nhất định không hẳn vì tính chính xác của chúng mà vì chúng mang lại sự thoải mái tâm lý hoặc lợi thế xã hội. Khi những ưu tiên này trở nên phổ biến, chúng tạo ra “thị trường hợp lý hóa” (rationalization markets) – môi trường nơi những lời biện minh cho các niềm tin phổ biến liên tục được tạo ra và khen thưởng, ngay cả khi chúng thiếu cơ sở thực tế.

Những động lực này giúp giải thích sự hoài nghi dai dẳng, chẳng hạn như tỷ lệ đáng kể đảng viên Cộng hòa tiếp tục nghi ngờ tính hợp pháp chiến thắng bầu cử của Tổng thống Biden bất chấp bằng chứng rộng rãi xác nhận tính hợp lệ của nó [2]. Khái niệm “thị trường hợp lý hóa” cho thấy rằng những lời biện minh liên tục, ngay cả khi vô căn cứ, đóng góp đáng kể vào việc duy trì những niềm tin như vậy [4].

Giải quyết thách thức thông tin sai lệch đòi hỏi phải hiểu rõ hơn về những động lực sâu xa và bối cảnh xã hội cho phép thông tin sai lệch phát triển mạnh mẽ, thay vì chỉ tập trung vào các chiến lược kiểm chứng hoặc đính chính [3,5].

Tài liệu tham khảo

[1] Vuong QH. (2024). Wild Wise Weird. https://www.amazon.com/dp/B0BG2NNHY6/

[2] Lewandowsky S, et al. (2024). Liars know they are lying: differentiating disinformation from disagreement. Humanities and Social Sciences Communications, 11, 986. https://doi.org/10.1057/s41599-024-03503-6 

[3] Starbird K, et al. (2023). Influence and improvisation: Participatory disinformation during the 2020 US election. Social Media + Society, 9(2). https://doi.org/10.1177/20563051231177943 

[4] Williams D. (2022). The marketplace of rationalizations. Economics & Philosophy, 39(1), 99–123. https://doi.org/10.1017/S0266267121000389 

[5] Nguyen MH. (2024). How can satirical fables offer us a vision for sustainability? Visions for Sustainability. https://ojs.unito.it/index.php/visions/article/view/11267