Lũ lụt và hạn hán gia tăng: Biến đổi khí hậu đang định hình lại tương lai nguồn nước của Đông Phi

Phàn Tước

28-03-2025

“[…]only by uniting the power of the entire village could they chase Snake away.”

Trích “The Virtue of Sacrifice”; Wild Wise Weird [1]

Khắp Đông Phi, các cộng đồng đang phải đối mặt với mối đe dọa ngày càng gia tăng từ các thảm họa cực đoan liên quan đến nước. Khu vực này ngày càng bị kẹt giữa những thách thức kép của hạn hán tàn khốc và lũ lụt phá hoại, cả hai đều đang trầm trọng hơn dưới tác động của biến đổi khí hậu. Nghiên cứu tổng quan của Taye & Dyer [2] làm sáng tỏ cách những hiện tượng thủy văn cực đoan này đang phát triển và những hệ lụy sâu sắc mà chúng gây ra cho con người và hệ sinh thái.

Địa hình đa dạng của Đông Phi – từ vùng đất thấp khô cằn của Somalia đến vùng cao nguyên tươi tốt của Ethiopia – khiến khu vực này đặc biệt nhạy cảm với những thay đổi của khí hậu. Thời tiết của khu vực chịu ảnh hưởng mạnh mẽ bởi các hệ thống khí quyển lớn, đáng chú ý là Dao động phương Nam El Niño (El Niño–Southern Oscillation - ENSO) và Lưỡng cực Ấn Độ Dương (Indian Ocean Dipole - IOD). Những thay đổi gần đây trong các hệ thống này đã dẫn đến sự thay đổi rõ rệt và thường xuyên hơn giữa các giai đoạn hạn hán và mưa lớn [3]. Sự bất ổn khí hậu này đã khiến nhiều vùng trong khu vực phải trải qua hạn hán kéo dài, nhiều mùa, trong khi lũ lụt đặc biệt nghiêm trọng đã tấn công các khu vực lân cận. Đáng chú ý, đợt hạn hán 2020–2023, được xếp hạng là đợt hạn hán dài thứ ba trong lịch sử ghi nhận, diễn ra đồng thời với lũ lụt nghiêm trọng ở Ethiopia, Kenya và Uganda, cho thấy rủi ro của khu vực trước các hiện tượng cực đoan đồng thời và chồng chất [4, 5].

Bằng chứng khoa học ngày càng khẳng định rằng biến đổi khí hậu đang làm trầm trọng thêm những mô hình này. Nhiệt độ tăng cao làm tăng tốc độ bốc hơi, làm cạn kiệt độ ẩm của đất và làm gia tăng mức độ nghiêm trọng và kéo dài của hạn hán. Đồng thời, các đợt mưa cực đoan – thường bị kích hoạt bởi sự kết hợp của El Niño và IOD – đang trở nên thường xuyên và tàn phá hơn, dẫn đến lũ lụt nghiêm trọng trên khắp khu vực. Tuy nhiên, tác động của những thay đổi này không đồng đều. Ví dụ, các điều kiện La Niña thường gây ra hạn hán kéo dài ở miền đông Ethiopia và Kenya, đồng thời gây ra lượng mưa quá lớn ở các vùng phía tây của khu vực [2].

Thêm vào sự phức tạp này là các điều kiện địa phương, đặc biệt là độ ẩm đất trước đó – mức độ đất ẩm hay khô trước một đợt mưa. Khi đất khô cằn, như trong các đợt hạn hán chớp nhoáng, tình trạng thiếu nước trầm trọng hơn nhanh chóng. Ngược lại, đất bão hòa có thể biến ngay cả lượng mưa vừa phải thành lũ lụt nguy hiểm. Sự tương tác giữa các tác nhân khí hậu quy mô lớn và các điều kiện thủy văn địa phương tạo ra một sự bất ổn nguy hiểm cho nông dân và cộng đồng, những người phụ thuộc nhiều vào nông nghiệp và chăn nuôi dựa vào nước mưa.

Một tín hiệu đáng khích lệ là khả năng dự báo đang dần được cải thiện nhờ những tiến bộ trong quan sát vệ tinh, mô hình khí hậu và các nỗ lực khu vực như Cơ quan Phát triển Liên chính phủ (Intergovernmental Authority on Development - IGAD) và Trung tâm Dự báo và Ứng dụng Khí hậu (Climate Prediction and Applications Center - CPAC). Tuy nhiên, những thách thức đáng kể vẫn còn tồn tại, đặc biệt là trong việc dự đoán các sự kiện ngắn hạn và đột ngột như lũ quét và hạn hán chớp nhoáng, những sự kiện này tiếp tục gây ra thiệt hại nghiêm trọng cho sinh kế. Hơn nữa, việc chuyển đổi các dự báo khoa học này thành thông tin hữu ích cho quản lý nước và quy hoạch nông nghiệp vẫn là một khoảng trống dai dẳng ở phần lớn Đông Phi [2].

Các hiện tượng thủy văn cực đoan do khí hậu gây ra không chỉ đơn thuần là các sự kiện môi trường – chúng trực tiếp ảnh hưởng đến an ninh lương thực, sự di dời dân số và tiềm năng xung đột. Đảm bảo một tương lai bền vững cho Đông Phi đòi hỏi hành động hợp tác giữa các lĩnh vực. Các nhà khoa học, nhà hoạch định chính sách và cộng đồng địa phương phải cùng nhau tích hợp khoa học khí hậu với kiến thức bản địa, tăng cường hệ thống cảnh báo sớm và hỗ trợ các chiến lược thích ứng chủ động. Thu hẹp khoảng cách giữa khoa học và xã hội là điều cần thiết để khu vực có thể điều hướng và ứng phó với thực tế thủy văn khí hậu đang thay đổi nhanh chóng [6].

Tài liệu tham khảo

[1] Vuong QH. (2024). Wild Wise Weird. https://www.amazon.com/dp/B0BG2NNHY6/

[2] Taye MT, Dyer E. (2024). Hydrologic extremes in a changing climate: A review of extremes in East Africa. Current Climate Change Reports, 10, 1-11. https://doi.org/10.1007/s40641-024-00193-9

[3] Palmer PI, et al. (2023). Drivers and impacts of Eastern African rainfall variability. Nature Reviews Earth & Environment, 4, 254-270. https://www.nature.com/articles/s43017-023-00397-x

[4] Anderson W, et al. (2023). Multiyear La Niña events and multiseason drought in the horn of Africa. Journal of Hydrometeorology, 24(1), 119–131. https://doi.org/10.1175/JHM-D-22-0043.1 

[5] WMO. (2022). Triple-Dip La Niña persists, prolonging drought and flooding. https://wmo.int/news/media-centre/triple-dip-la-nina-persists-prolonging-drought-and-flooding 

[6] Nguyen MH. (2024). How can satirical fables offer us a vision for sustainability? Visions for Sustainability. https://ojs.unito.it/index.php/visions/article/view/11267