Liệu tăng trưởng kinh tế có giải quyết được ô nhiễm? Ảnh hưởng của phát triển kinh tế và vị trí doanh nghiệp đến chất lượng môi trường

Diệc Xám

31-03-2025

“Through the trials of life, Kingfisher gains a deep understanding of the world. Naturally, living in this world means understanding the ways of business. Over time, this accumulated wisdom became known as “market economics.”

Trích "Bird Village Economics"; Wild Wise Weird [1]

Trong nhiều thập kỷ, các nhà kinh tế và khoa học môi trường đã trăn trở với câu hỏi cốt lõi: Liệu tăng trưởng kinh tế cuối cùng có dẫn đến cải thiện môi trường? Câu hỏi này nằm ở trung tâm của giả thuyết Đường cong Môi trường Kuznets (Environmental Kuznets Curve - EKC), cho rằng ô nhiễm ban đầu tăng lên cùng với thu nhập, nhưng sau đó sẽ giảm xuống sau khi đạt đến một ngưỡng thu nhập nhất định [2,3]. Trong một nghiên cứu gần đây, Wu và cộng sự [4] đã đưa ra một đóng góp mới cho cuộc tranh luận này bằng cách xem xét cách phân bố không gian của hoạt động kinh tế – cụ thể là sự đánh đổi giữa tập trung và phân tán doanh nghiệp – định hình mối quan hệ dài hạn giữa phát triển kinh tế và chất lượng môi trường.

Bằng cách kết hợp mô hình lý thuyết với phân tích thực nghiệm, các tác giả chứng minh rằng vị trí của các doanh nghiệp đóng vai trò then chốt trong việc định hình kết quả ô nhiễm theo thời gian. Trong giai đoạn đầu của phát triển, các doanh nghiệp thường tập trung tại các trung tâm đô thị hoặc công nghiệp để hưởng lợi từ lợi thế của nền kinh tế tập trung (agglomeration

economies), chẳng hạn như cơ sở hạ tầng dùng chung, chi phí vận chuyển thấp hơn và thị trường lao động tập trung. Tuy nhiên, sự tập trung hoạt động này thường làm trầm trọng thêm ô nhiễm, đặc biệt ở những khu vực có khả năng hấp thụ tác động môi trường hạn chế.

Khi kinh tế phát triển và suy thoái môi trường gia tăng, ô nhiễm tự nó trở thành một yếu tố cản trở. Các doanh nghiệp và hộ gia đình bắt đầu di dời khỏi các khu vực ô nhiễm nặng, dẫn đến sự phân tán không gian rộng hơn của hoạt động kinh tế. Sự thay đổi này làm giảm ô nhiễm không chỉ thông qua hiệu ứng "pha loãng" mà còn bằng cách thay đổi động lực kinh tế – chẳng hạn như giảm nhu cầu hàng hóa do giá cả cao hơn ở các thị trường kém tập trung và kém hiệu quả hơn. Nghiên cứu cho thấy rằng quá trình di dời này có thể tạo ra mối quan hệ hình chữ U ngược giữa thu nhập và ô nhiễm – một đường cong EKC được thúc đẩy chủ yếu bởi các yếu tố không gian hơn là chỉ do tiến bộ công nghệ hoặc các biện pháp can thiệp pháp lý [4].

Để đánh giá khung lý thuyết của mình, các tác giả đã tiến hành phân tích thực nghiệm về xu hướng ô nhiễm không khí ở Hoa Kỳ từ năm 1990 đến 2017, tập trung vào ba chất ô nhiễm chính: carbon monoxide (CO), sulfur dioxide (SO₂) và bụi mịn (PM2.5). Phân tích phân tách của họ cho thấy rằng các hiệu ứng không gian – cụ thể là những thay đổi trong phân bố địa lý của hoạt động kinh tế – đóng một vai trò quan trọng trong việc giảm nồng độ CO, vượt qua sức mạnh giải thích của các yếu tố truyền thống hơn như tiến bộ công nghệ hoặc sự thay đổi trong cơ cấu ngành công nghiệp.

Ngược lại, sự suy giảm nồng độ SO₂ chủ yếu được thúc đẩy bởi các biện pháp can thiệp pháp lý và tiến bộ trong công nghệ giảm phát thải, với sự đóng góp tối thiểu từ việc di dời không gian. Đối với PM2.5, các phát hiện cho thấy một bức tranh phức tạp hơn: sự phân tán không gian có thể vô tình góp phần làm tăng nồng độ. Kết quả trái ngược này có khả năng xuất phát từ đặc điểm của các ngành công nghiệp gây ra phát thải PM2.5 – chẳng hạn như các ngành liên quan đến vật liệu xây dựng – ít di chuyển về mặt địa lý hơn do các hạn chế về hậu cần và nguồn lực.

Nghiên cứu này cung cấp những hiểu biết quan trọng về mối quan hệ động giữa phát triển kinh tế và chất lượng môi trường bằng cách nhấn mạnh vai trò của địa lý kinh tế. Nó nhấn mạnh rằng tiến bộ bền vững không chỉ là vấn đề thực hiện các công nghệ sạch hơn hoặc thắt chặt các quy định; thay vào đó, cách thức và địa điểm tổ chức không gian của hoạt động kinh tế có thể ảnh hưởng đáng kể đến kết quả môi trường. Khi các quốc gia phát triển kinh tế, quy hoạch không gian và các chính sách khuyến khích việc di dời các doanh nghiệp một cách có ý thức về môi trường và ngăn chặn sự tập trung công nghiệp quá mức có thể là điều cần thiết để giảm thiểu ô nhiễm. Cuối cùng, nghiên cứu củng cố mối quan hệ sâu sắc giữa hệ thống tự nhiên và hành vi của con người, làm nổi bật rằng việc quản lý giao diện không gian giữa hai yếu tố này là chìa khóa để giải quyết các thách thức môi trường cấp bách của thời đại chúng ta [5].

Tài liệu tham khảo

[1] Vuong QH. (2024). Wild Wise Weird. https://www.amazon.com/dp/B0BG2NNHY6/

[2] Shapiro JS, Walker R. (2018). Why is pollution from US manufacturing declining? The roles of environmental regulation, productivity, and trade. American Economic Review, 108(12), 3814-3854. https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/aer.20151272 

[3] Shapiro JM. (2022). Pollution trends and US environmental policy: lessons from the last half century. Review of Environmental Economics and Policy, 16(1), 42-61. https://doi.org/10.1086/718054 

[4] Wu J, et al. (2025). What drives the long-term relationship between economic development and environmental quality? The role of spatial dispersion vs. agglomeration. Journal of Environmental Economics and Management, 131, 103126. https://doi.org/10.1016/j.jeem.2025.103126

[5] Nguyen MH. (2024). How can satirical fables offer us a vision for sustainability? Visions for Sustainability. https://ojs.unito.it/index.php/visions/article/view/11267