Khủng hoảng khí hậu và thiên nhiên: Tình trạng khẩn cấp về sức khỏe toàn cầu

Chòe Lửa

28-03-2025

“–Doesn’t look like we have any viable options. Let’s pay the Rats for someconsultation. These guys are experts at escaping traps and quick-witted.”

Trích “Bogeyman”; WildWise Weird [1]

Biến đổi khí hậu và mất đa dạng sinh học từ lâu đã được tiếp cận như những thách thức riêng biệt. Tuy nhiên, hơn 200 tạp chí y khoa hàng đầu – bao gồm The Lancet, BMJ và các tạp chí khác – hiện đang gióng lên hồi chuông cảnh báo rằng quan điểm rời rạc này là một sai lầm nguy hiểm. Trong một bài xã luận chung mang tính bước ngoặt [2], họ kêu gọi các nhà lãnh đạo thế giới và các chuyên gia y tế nhận ra những cuộc khủng hoảng này là những thành phần không thể tách rời của một mối đe dọa duy nhất, đang leo thang – một mối đe dọa đã và đang gây nguy hiểm cho sức khỏe con người và đẩy chúng ta đến gần hơn với những thiệt hại không thể phục hồi.

Mối liên hệ giữa biến đổi khí hậu và mất đa dạng sinh học là không thể phủ nhận. Nhiệt độ toàn cầu tăng cao gây ra hạn hán, cháy rừng và lũ lụt, không chỉ trực tiếp gây nguy hiểm cho sức khỏe con người mà còn làm suy thoái các hệ sinh thái, tước đi khả năng lưu trữ carbon của tự nhiên và do đó, làm trầm trọng thêm chính biến đổi khí hậu [3]. Đồng thời, nạn phá rừng và những thay đổi trong sử dụng đất hiện đã biến biến đổi khí hậu thành động lực hàng đầu gây suy giảm đa dạng sinh học. Vòng xoáy hủy diệt này khuếch đại các rủi ro đối với an ninh lương thực, nước sạch và kiểm soát các bệnh truyền nhiễm, tạo ra một cuộc khủng hoảng chồng chất với những hậu quả nghiêm trọng cho cả con người và hành tinh.

Thiên nhiên sở hữu một khả năng phục hồi đáng kinh ngạc – nhưng chỉ khi nhân loại cho phép. Kiến thức bản địa và sự quản lý đất và biển truyền thống đã liên tục chứng minh hiệu quả của chúng trong việc phục hồi các hệ sinh thái và duy trì đa dạng sinh học. Các nỗ lực phục hồi được thiết kế tốt, chẳng hạn như phục hồi đất, rừng và đại dương, có thể đồng thời giảm thiểu biến đổi khí hậu và hỗ trợ đa dạng sinh học. Tuy nhiên, các biện pháp can thiệp được lên kế hoạch kém – chẳng hạn như thiết lập các đồn điền độc canh – có thể vô tình gây hại cho các hệ sinh thái và làm suy yếu khả năng phục hồi sinh thái lâu dài [4].

Hậu quả của cuộc khủng hoảng kép này đã và đang biểu hiện rõ ràng trong sức khỏe con người. Biến đổi khí hậu và mất đa dạng sinh học làm gián đoạn các dịch vụ thiết yếu như cung cấp lương thực và nước, đẩy nhanh sự lây lan của các bệnh truyền nhiễm và góp phần làm gia tăng các bệnh không lây nhiễm, bao gồm hen suyễn, trầm cảm và các bệnh mãn tính khác. Gánh nặng này đè nặng nhất lên các nhóm dân cư dễ bị tổn thương, đặc biệt là ở các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình, nơi các cộng đồng phụ thuộc trực tiếp vào các hệ thống tự nhiên để có lương thực, thuốc men và sinh kế. Sự xói mòn đa dạng di truyền hơn nữa gây nguy hiểm cho việc khám phá các loại thuốc và những đổi mới quan trọng cho phúc lợi của con người trong tương lai [2].

Nhận thấy mức độ nghiêm trọng và tính liên kết của những mối đe dọa này, các tác giả kêu gọi Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) chính thức tuyên bố cuộc khủng hoảng khí hậu và thiên nhiên là tình trạng khẩn cấp về sức khỏe toàn cầu. Một tuyên bố như vậy sẽ xúc tác các hành động khẩn cấp cần thiết – điều chỉnh các chiến lược khí hậu và đa dạng sinh học, giải quyết bất bình đẳng toàn cầu và suy nghĩ lại về mối quan hệ của nhân loại với thiên nhiên [2].

Số phận của sức khỏe con người không thể tách rời khỏi số phận của thế giới tự nhiên. Như Tổng thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres đã nói một cách sâu sắc: "Không có thiên nhiên, chúng ta không có gì" [2]. Giải quyết cuộc khủng hoảng khí hậu và đa dạng sinh học cùng nhau không chỉ là điều cần thiết mà còn mang lại cơ hội xây dựng một tương lai khỏe mạnh hơn, công bằng hơn và bền vững hơn cho tất cả mọi người.

Tài liệu tham khảo

[1] Vuong QH. (2024). Wild Wise Weird. https://www.amazon.com/dp/B0BG2NNHY6/

[2] Abbasi K, et al. (2023). Time to treat the climate and nature crisis as one indivisible global health emergency. Current Climate Change Reports, 9, 41-44. https://doi.org/10.1007/s40641-023-00191-3 

[3] Ripple WJ, et al. (2023). Many risky feedback loops amplify the need for climate action. One Earth, 6(2), 86-91. https://doi.org/10.1016/j.oneear.2023.01.004 

[4] Levia DF, et al. (2020). Homogenization of the terrestrial water cycle. Nature Geoscience, 13, 656-658. https://www.nature.com/articles/s41561-020-0641-y 

[5] United Nations. (2022). ‘Without nature, we have nothing’: UN chief sounds alarm at key UN biodiversity event. https://news.un.org/en/story/2022/12/1131422 

[6] Nguyen MH. (2024). How can satirical fables offer us a vision for sustainability? Visions for Sustainability. https://ojs.unito.it/index.php/visions/article/view/11267