Khi biến đổi khí hậu và cá xâm lấn định hình lại hệ sinh thái hồ nước

Già Đẫy

28-03-2025

“Lately,the bird community has been engulfed in uneasiness due to the coming of somestrange Pelicans.Justthree guys, but this is a hardworking bunch, preying on the fish from morningtill midnight.”

Trích “Family Legacy”; WildWise Weird [1]

Biến đổi khí hậu và sự xâm lấn sinh học là hai trong số những yếu tố quan trọng nhất đang định hình lại các hệ sinh thái trên toàn thế giới. Một nghiên cứu gần đây của Leclerc và cộng sự [2] tiết lộ rằng những tác nhân này không hoạt động độc lập mà liên kết chặt chẽ với nhau, đặc biệt là ở các hồ nước ngọt. Bằng cách phân tích dữ liệu từ 430 quần xã cá trên 257 hồ nước ở Pháp, các nhà nghiên cứu đã chứng minh sự ấm lên do khí hậu gây ra và sự xâm lấn sinh học cùng nhau ảnh hưởng đến cấu trúc và chức năng của mạng lưới thức ăn trong hồ.

Kết quả cho thấy sự ấm lên của khí hậu không chỉ đơn thuần làm tăng nhiệt độ nước mà còn gián tiếp quyết định loài cá nào phát triển mạnh trong các hệ sinh thái này. Các hồ ấm hơn có xu hướng chứa số lượng lớn hơn các loài cá ngoại lai. Những kẻ xâm lược này, thường lớn hơn cá bản địa, làm thay đổi đáng kể động lực của mạng lưới thức ăn. Điều thú vị là sự xuất hiện của các loài ngoại lai không làm giảm ngay lập tức sự đa dạng loài tổng thể mà thay vào đó làm thay đổi các tương tác giữa các loài và con đường năng lượng chảy trong hệ sinh thái.

Ngoài ra, sự ấm lên tạo điều kiện thuận lợi cho các loài cá bản địa có kích thước nhỏ hơn, dẫn đến các quần xã ngày càng bị chi phối bởi các cá thể nhỏ và có ít động vật săn mồi lớn hơn. Sự thay đổi này đơn giản hóa mạng lưới thức ăn bằng cách giảm cả độ phức tạp và số lượng các kết nối kiếm ăn giữa các loài. Tuy nhiên, việc du nhập các loài ngoại lai – thường vô tình được tạo điều kiện bởi sự ấm lên – phần nào bù đắp xu hướng này bằng cách đưa trở lại các loài cá có kích thước lớn hơn. Tuy nhiên, ảnh hưởng của chúng là trái chiều: trong khi các loài ngoại lai có thể tạm thời làm tăng số lượng loài, chúng đồng thời làm suy yếu cấu trúc dọc của mạng lưới thức ăn, làm giảm các chỉ số quan trọng như bậc dinh dưỡng tối đa, phản ánh sự hiện diện của các loài săn mồi đầu bảng và chiều cao tổng thể của mạng lưới thức ăn [2].

Có lẽ phát hiện thuyết phục nhất của nghiên cứu là tác động mạnh nhất của sự ấm lên khí hậu lên mạng lưới thức ăn trong hồ không phải là trực tiếp mà là gián tiếp – chủ yếu thông qua sự lây lan của các loài ngoại lai. Điều này nhấn mạnh rằng vai trò của biến đổi khí hậu trong việc gây ra mất đa dạng sinh học không thể được hiểu đầy đủ nếu không tính đến sự xâm lấn sinh học [3]. Khi các hồ ấm lên, chúng ngày càng trở thành môi trường sống phù hợp cho các loài ngoại lai, gây ra những thay đổi sâu rộng trong cấu trúc và động lực của mạng lưới thức ăn.

Nghiên cứu này minh họa sự tương tác sâu sắc và thường bị đánh giá thấp giữa biến đổi khí hậu và sự xâm lấn sinh học do con người gây ra. Khác xa với một quá trình thuần túy vật lý, biến đổi khí hậu gián tiếp định hình lại các quần xã sinh thái bằng cách tạo điều kiện thuận lợi cho sự thiết lập và lây lan của các loài xâm lấn. Do đó, việc bảo tồn đa dạng sinh học hiệu quả trong kỷ Nhân Sinh sẽ đòi hỏi phải giải quyết đồng thời cả sự ấm lên của khí hậu và sự xâm lấn sinh học. Việc bảo vệ các loài bản địa và các hệ sinh thái mà chúng hỗ trợ không chỉ phụ thuộc vào việc giảm thiểu biến đổi khí hậu mà còn vào việc quản lý các con đường mà các hoạt động của con người đang đẩy nhanh quá trình tái tổ chức các hệ thống tự nhiên [4].

Tài liệu tham khảo

[1] Vuong QH. (2024). Wild Wise Weird. https://www.amazon.com/dp/B0BG2NNHY6/

[2] Leclerc C, et al. (2025). Climate impacts on lake food-webs are mediated by biological invasions. Global Change Biology, 31, e70144. https://doi.org/10.1111/gcb.70144

[3] Sentis A, et al. (2021). Warming indirectly increases invasion success in food webs. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 288(1947), 20202622. https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rspb.2020.2622

[4] Nguyen MH. (2024). How can satirical fables offer us a vision for sustainability? Visions for Sustainability. https://ojs.unito.it/index.php/visions/article/view/11267