Hơn cả GDP: Tái tư duy về tiến bộ của con người cho một tương lai bền vững

Sâm Cầm

28-03-2025

“– Doesn’t look like we have any viable options. Let’s pay the Rats for someconsultation. These guys are experts at escaping traps and quick-witted.”

Trích “Bogeyman”; WildWise Weird [1]

Trong nhiều thập kỷ, tổng sản phẩm quốc nội (GDP) đã đóng vai trò là thước đo chủ đạo để đánh giá sự phát triển. Tuy nhiên, Gundimeda và Atkinson [2] đặt câu hỏi liệu GDP có còn là một chuẩn mực phù hợp để nắm bắt sự tiến bộ của con người trong sự phức tạp của thế kỷ 21 hay không. Mặc dù GDP ghi nhận hiệu quả các hoạt động kinh tế dựa trên thị trường, nhưng nó lại bỏ qua các khía cạnh quan trọng của phúc lợi bền vững, bao gồm sức khỏe môi trường, công bằng xã hội và sự hài lòng với cuộc sống.

Để khắc phục những thiếu sót này, các học giả và nhà hoạch định chính sách đã giới thiệu vô số các chỉ số thay thế, làm nảy sinh phong trào Hơn cả GDP (Beyond GDP). Các thước đo này cố gắng cung cấp một bức tranh toàn diện hơn về sự phát triển của con người bằng cách tích hợp các yếu tố sinh thái, xã hội và phúc lợi chủ quan. Tuy nhiên, sự gia tăng của các chỉ số như vậy cũng tạo ra những thách thức: việc thiếu một giải pháp thay thế được chấp nhận trên toàn cầu đã khiến các nhà hoạch định chính sách phải đối mặt với một lượng lớn các chỉ số rời rạc và thường quá tải.

Gundimeda và Atkinson [2] phân loại các giải pháp thay thế này thành các trường phái tư tưởng riêng biệt. Một cách tiếp cận có ảnh hưởng tập trung vào tiêu dùng và thu nhập bền vững (sustainable consumption and income), tinh chỉnh các chỉ số kinh tế thông thường bằng cách tính đến sự suy thoái môi trường và cạn kiệt tài nguyên [3]. Một trường phái lớn khác là hạch toán của cải (wealth accounting), mở rộng phạm vi đo lường để bao gồm vốn sản xuất, tự nhiên, con người và xã hội [4]. Phương pháp này đặc biệt có giá trị trong việc giải quyết vấn đề công bằng giữa các thế hệ, vì nó kết nối trực tiếp việc quản lý tài sản ngày nay với phúc lợi của các thế hệ tương lai.

Các chỉ số vật lý sinh học (biophysical indicators), chẳng hạn như Dấu chân Sinh thái (Ecological Footprint) và Các giới hạn Hành tinh (Planetary Boundaries)[5], áp dụng một quan điểm thận trọng hơn, nhấn mạnh những rủi ro của việc vượt quá giới hạn sinh thái của Trái Đất. Ngược lại, các thước đo phúc lợi chủ quan (subjective well-being metrics) tập trung trực tiếp vào hạnh phúc và sự hài lòng với cuộc sống do cá nhân tự báo cáo, thách thức quan niệm rằng chỉ thu nhập cao hơn mới đảm bảo chất lượng cuộc sống được cải thiện.

Bổ sung cho những điều này là các chỉ số tổng hợp và bảng điều khiển (composite and dashboard indicators), bao gồm Chỉ số Phát triển Con người (Human Development Index - HDI) được công nhận rộng rãi và Chỉ số Cuộc sống Tốt đẹp hơn của OECD (OECD Better Life Index), tích hợp nhiều khía cạnh của phúc lợi vào các chỉ số đơn lẻ hoặc bảng điều khiển toàn diện [6]. Các công cụ này cung cấp một cái nhìn rộng hơn, nắm bắt các khía cạnh kinh tế, xã hội và môi trường của sự phát triển.

Gundimeda và Atkinson lập luận rằng không có một chỉ số đơn lẻ nào có thể nắm bắt đầy đủ sự phức tạp của tiến bộ con người. Thay vào đó, họ ủng hộ cách tiếp cận bảng điều khiển, kết hợp những hiểu biết từ nhiều chỉ số để cung cấp một đánh giá cân bằng và sắc thái hơn. Ví dụ, trong khi Ấn Độ đã trải qua tăng trưởng GDP nhanh chóng và những cải thiện ổn định trong HDI, thì đồng thời nước này phải đối mặt với sự suy giảm đáng báo động về vốn tự nhiên và thâm hụt sinh thái ngày càng tăng. Những xu hướng này cho thấy rằng nếu không kết hợp tính bền vững môi trường vào chiến lược phát triển của mình, sự tiến bộ của Ấn Độ có thể trở nên mong manh và không bền vững [2].

Đo lường sự tiến bộ của con người đòi hỏi phải vượt ra ngoài những thống kê kinh tế đơn thuần [8]. Sự tiến bộ thực sự nằm ở việc đồng thời nuôi dưỡng phúc lợi con người và bảo tồn tính toàn vẹn sinh thái của hành tinh. Như Gundimeda và Atkinson [2] nhấn mạnh, việc thống nhất các mục tiêu phát triển với các giới hạn sinh thái và công bằng xã hội là rất quan trọng để đảm bảo một tương lai bền vững và công bằng cho tất cả mọi người.

Tài liệu tham khảo

[1] Vuong QH. (2024). Wild Wise Weird. https://www.amazon.com/dp/B0BG2NNHY6/

[2] Gundimeda H, Atkinson G. (2024). Measuring global human progress: Are we on the right track? Annual Review of Environment and Resources, 49, 599-622. https://doi.org/10.1146/annurev-environ-112621-072941

[3] Weitzman ML. (1976). On the welfare significance of national product in a dynamic economy. The Quarterly Journal of Economics, 9(1), 156-162. https://doi.org/10.2307/1886092

[4] Arrow K., et al. (2012). Sustainability and the measurement of wealth. Environment and Development Economics, 17(3), 317-353. https://www.jstor.org/stable/26265518

[5] Rockström J, et al. (2009). A safe operating space for humanity. Nature, 461, 472-475. https://www.nature.com/articles/461472a

[6] OECD. (2013). OECD guidelines on measuring subjective well-being. OECD. https://www.oecd.org/en/publications/oecd-guidelines-on-measuring-subjective-well-being_9789264191655-en.html

[7] Nguyen MH. (2024). How can satirical fables offer us a vision for sustainability? Visions for Sustainability. https://ojs.unito.it/index.php/visions/article/view/11267