Gỗ mục: Gã khổng lồ bị bỏ quên của chu trình carbon

Nhồng Yểng

28-03-2025

“Atsunset, when the slanting rays of the setting sun heads westward in that samebird village, the sound has taken on a different tone, as though it is alsosaying goodbye to the passing day.”

Trích “Conductor”; WildWise Weird [1]

Cây chết, cành rụng và khúc gỗ mục nát – thường bị bỏ qua như rác rưởi trong rừng – thực tế lại là những thành phần quan trọng của chu trình carbon toàn cầu. Trong tổng hợp toàn diện của mình, Wijas và cộng sự [2] nhấn mạnh chức năng quan trọng của gỗ mục trong việc vừa lưu trữ vừa giải phóng carbon, từ đó ảnh hưởng đến điều hòa khí hậu, đa dạng sinh học và sức khỏe tổng thể của hệ sinh thái.

Đáng chú ý, gỗ mục chiếm khoảng 8% tổng lượng carbon được lưu trữ trong các khu rừng trên toàn cầu, tương đương ước tính 73 petagram carbon [3]. Tuy nhiên, bể chứa carbon này không phân bố đều trên khắp hành tinh. Phần lớn, khoảng 80%, nằm ở các khu rừng nhiệt đới, trong khi các phần nhỏ hơn được phân bố giữa các hệ sinh thái phương bắc, ôn đới và xavan. Lượng carbon bổ sung vào bể chứa gỗ mục chủ yếu xảy ra thông qua sự chết của cây và rụng cành, thường bị kích hoạt bởi các xáo trộn tự nhiên như bão, hạn hán, cháy rừng và dịch hại [2].

Sau khi hòa nhập vào hệ sinh thái, gỗ mục dần dần giải phóng lượng carbon đã lưu trữ trở lại khí quyển hoặc đất dưới tác động của cả sinh vật sống và các lực lượng môi trường. Vi sinh vật, đặc biệt là nấm và vi khuẩn, cùng với các loài động vật không xương sống ăn gỗ như mối và bọ cánh cứng, đóng vai trò cơ bản trong việc phân hủy gỗ mục. Ngoài ra, các yếu tố phi sinh học – bao gồm lửa, bức xạ mặt trời, chu kỳ đóng băng-tan băng và gió – cũng thúc đẩy quá trình phân hủy gỗ. Sự tương tác của các quá trình sinh học và phi sinh học này quyết định cả tốc độ và con đường mà carbon được giải phóng, chủ yếu dưới dạng carbon dioxide (CO₂) và, trong điều kiện kỵ khí, dưới dạng metan (CH₄) [4].

Động lực này đang bị biến đổi khí hậu làm gia tăng. Nhiệt độ tăng và mô hình mưa thay đổi được dự đoán sẽ làm tăng tỷ lệ chết của cây, do đó làm tăng lượng gỗ mục đồng thời đẩy nhanh quá trình phân hủy. Đặc biệt đáng lo ngại là sự mở rộng hoạt động của mối sang các vùng trước đây lạnh hơn, có khả năng làm tăng cả tốc độ phân hủy và lượng khí metan thải ra [5]. Tuy nhiên, trong một số điều kiện nhất định, gỗ mục có thể góp phần vào việc lưu trữ carbon dài hạn nếu nhiều carbon được kết hợp vào đất hơn là nhanh chóng thải vào khí quyển.

Mặc dù đóng vai trò quan trọng, gỗ mục vẫn chưa được thể hiện đầy đủ trong các mô hình carbon toàn cầu và các chiến lược quản lý rừng. Tổng hợp của Wijas và cộng sự [2] nhấn mạnh rằng việc cải thiện sự hiểu biết của chúng ta về động lực của gỗ mục là điều cần thiết cho các dự đoán khí hậu chính xác hơn và cho việc phát triển các biện pháp quản lý rừng bền vững. Xem gỗ mục không chỉ đơn thuần là chất thải mà là một bể chứa carbon quan trọng củng cố mối liên hệ giữa các quá trình sinh thái và nỗ lực của con người để giảm thiểu biến đổi khí hậu.

Cuối cùng, gỗ mục đóng vai trò là cầu nối quan trọng trong mối liên hệ giữa tự nhiên và con người – điều hòa chu trình carbon, hỗ trợ đa dạng sinh học và tăng cường khả năng phục hồi của hệ sinh thái trong kỷ nguyên thay đổi môi trường toàn cầu [6].

Tài liệu tham khảo

[1] Vuong QH. (2024). Wild Wise Weird. https://www.amazon.com/dp/B0BG2NNHY6/ 

[2] Wijas BJ, et al. (2024). The role of deadwood in the carbon cycle: Implications for models, forest management, and future climates. Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics, 55, 133-155. https://doi.org/10.1146/annurev-ecolsys-110421-102327

[3] Pan Y, et al. (2011). A large and persistent carbon sink in the world’s forests. Science, 333(6045), 988-993. https://www.science.org/doi/10.1126/science.1201609

[4] Carmichael MJ, et al. (2014). The role of vegetation in methane flux to the atmosphere: Should vegetation be included as a distinct category in the global methane budget? Biogeochemistry, 119, 1-24. https://doi.org/10.1007/s10533-014-9974-1 

[5] Zanne AE, et al. (2022). Termite sensitivity to temperature affects global wood decay rates. Science, 377(6613), 1440-1444. https://www.science.org/doi/10.1126/science.abo3856

[6] Nguyen MH. (2024). How can satirical fables offer us a vision for sustainability? Visions for Sustainability. https://ojs.unito.it/index.php/visions/article/view/11267