Gánh nặng ngày càng gia tăng của quá trình đô thị hóa dang dở

Bich Ha Nguyen

Dai Nam University, Hanoi 100000, Vietnam

*Contact: hanb@dainam.edu.vn

© Wix

Các thành phố trên thế giới đang mở rộng với tốc độ chưa từng có. Liên Hợp Quốc dự báo rằng đến năm 2050, gần 68% dân số toàn cầu sẽ sinh sống ở khu vực đô thị, đồng nghĩa với việc bổ sung thêm khoảng 2,5 tỷ cư dân thành thị (He et al., 2021). Để đáp ứng sự gia tăng này, cần xây dựng một lượng khổng lồ nhà ở, đường sá và cơ sở hạ tầng. Vì vậy, phát triển đô thị thường được xem như biểu tượng của tiến bộ, tăng trưởng kinh tế và cải thiện chất lượng cuộc sống. Tuy nhiên, đằng sau những hứa hẹn của sự mở rộng đô thị tồn tại một câu hỏi ít được chú ý hơn: điều gì xảy ra khi các thành phố xây dựng nhiều hơn nhu cầu sử dụng thực tế?

Trung Quốc là một trong những ví dụ nổi bật nhất cho cả sức mạnh lẫn rủi ro của quá trình đô thị hóa tốc độ cao. Từ năm 1980 đến năm 2023, dân số đô thị của quốc gia này đã tăng từ 191 triệu lên 933 triệu người (NBSC, 2024). Trong cùng giai đoạn, cảnh quan đô thị đã thay đổi mạnh mẽ thông qua việc xây dựng quy mô lớn các khu dân cư, khu thương mại và cơ sở hạ tầng công cộng (Bai, Chen, & Shi, 2012; Bai, Shi, & Liu, 2014). Bất động sản dần trở thành một trong những động lực kinh tế mạnh nhất của đất nước, đóng góp hơn một phần năm tổng sản phẩm quốc nội nếu tính cả các lĩnh vực liên quan như sản xuất, tài chính và xây dựng.

Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng này ngày càng phụ thuộc vào đầu cơ và cơ chế tài chính dựa trên đất đai. Các chính sách siết chặt nợ được ban hành từ năm 2020, kết hợp với những gián đoạn kinh tế do đại dịch COVID-19 gây ra, đã bộc lộ những điểm yếu tiềm ẩn của hệ thống này (Qian, Qiu, & Zhang, 2021). Nhiều nhà phát triển bất động sản rơi vào khủng hoảng thanh khoản, các dự án bị đình trệ, và hàng nghìn công trình xây dựng dở dang bị bỏ lại. Đến cuối năm 2023, các dự án xây dựng chưa hoàn thiện đã xuất hiện tại ít nhất 142 thành phố ở Trung Quốc.

Những công trình này không đơn thuần là các dự án chậm tiến độ. Nghiên cứu gần đây của Zhang và cộng sự ước tính rằng 1.779 dự án bị đình trệ đã gây lãng phí khoảng 485 triệu tấn vật liệu xây dựng, tạo ra 181 triệu tấn phát thải carbon không mang lại hiệu quả sử dụng và dẫn đến khoảng 347 tỷ USD chi phí chìm. Tác động của chúng còn vượt xa những con số tài chính. Ô nhiễm phát sinh từ các công trình này bao gồm lượng lớn chất độc hại và bụi mịn, tạo ra các chi phí về môi trường và sức khỏe mà các đánh giá kinh tế truyền thống thường bỏ sót (Zhang et al., 2026).

Các hệ quả xã hội cũng sâu sắc không kém. Tổn thất tài chính thường ảnh hưởng nặng nề hơn đến những nhóm dễ tổn thương như người mua nhà lần đầu và người nhập cư mới đến thành phố. Đối với nhiều người trẻ tại Trung Quốc, quyền sở hữu nhà ở vẫn gắn chặt với những kỳ vọng xã hội về hôn nhân và xây dựng gia đình. Do đó, các dự án nhà ở dang dở không chỉ tác động đến tình hình tài chính hộ gia đình mà còn có thể ảnh hưởng đến các xu hướng rộng lớn hơn như khả năng dịch chuyển xã hội và biến đổi nhân khẩu học (Khuc, 2026).

Theo cách tiếp cận truyền thống, phát triển đô thị thường được đánh giá thông qua các khái niệm như tài sản, tăng trưởng và đầu tư. Tuy nhiên, nghiên cứu cho rằng các công trình xây dựng chưa hoàn thiện có thể được hiểu chính xác hơn như những “phi tài sản đô thị” (urban non-assets) — những cấu trúc tiêu thụ đất đai, vật liệu và năng lượng nhưng không tạo ra bất kỳ giá trị sử dụng thực tế nào. Khác với các công trình đã hoàn thiện, chúng tích tụ các gánh nặng môi trường mà không tạo ra các lợi ích xã hội tương ứng (Zhang et al., 2026).

Tình trạng này phản ánh một nghịch lý đặc biệt của quá trình phát triển hiện đại (Vuong, 2025; Nguyen & Ho, 2026). Thành phố được xây dựng để nuôi dưỡng và bảo vệ đời sống con người, nhưng các tòa nhà tồn tại mà không có cư dân sinh sống đang xuất hiện nhiều hơn, và nguồn lực bị tiêu hao mà không phục vụ mục đích rõ ràng nào. Nói cách khác, xã hội có thể ngày càng trở nên hiệu quả hơn trong việc xây dựng các thành phố, nhưng đồng thời lại ngày càng thiếu chắc chắn về câu hỏi căn bản: những thành phố ấy cuối cùng được xây dựng vì điều gì.

References

Bai, X., Chen, J., & Shi, P. (2012). Landscape urbanization and economic growth in China: Positive feedbacks and sustainability dilemmas. Environmental Science & Technology, 46, 132-139. https://doi.org/10.1021/es202329f

Bai, X., Shi, P., & Liu, Y. (2014). Society: Realizing China’s urban dream. Nature, 509, 158-160. https://doi.org/10.1038/509158a

He, C., et al. (2021). Future global urban water scarcity and potential solutions. Nature Communications, 12, 4667. https://doi.org/10.1038/s41467-021-25026-3

Khuc, V. Q. & Nguyen, M. H. (2026). Cultural Additivity Theory. https://books.google.com/books?id=Y4XZEQAAQBAJ

National Bureau of Statistics of China (NBSC) (2024). National Statistics Office Department Heads Explain Key Economic Data for 2023.

Nguyen, M. H., & Ho, M. T. (2026). The absurdist approach to unveiling possible paradoxical thinking for innovative socio-psychological research. MethodsX, 16, 103910. https://doi.org/10.1016/j.mex.2026.103910

Qian, X., Qiu, S., & Zhang, G. (2021). The impact of COVID-19 on housing price: Evidence from China. Finance Research Letters, 43, 101944. https://doi.org/10.1016/j.frl.2021.101944

Vuong, Q. H. (2025). Wild Wise Weird. AISDL. https://books.google.com/books?id=C5dDEQAAQBAJ

Zhang, N., et al. (2026). China’s unfinished buildings have created stranded assets with substantial resource and socioeconomic costs. One Earth, 9(5), 101649. https://doi.org/10.1016/j.oneear.2026.101649