Cuộc đua nghẹt thở với biến đổi khí hậu: Vì sao loài ngoại lai đang "về đích" trước?

Diều Hâu

28-03-2025

“–It is a much shorter distance from here to the human village. There you willfind plenty of rice.”

Trích “Food”; Wild WiseWeird [1]

Khi biến đổi khí hậu tăng tốc, sự sống còn của vô số loài ngày càng phụ thuộc vào khả năng di chuyển đến những môi trường sống mới, phù hợp hơn về mặt khí hậu. Tuy nhiên, một tổng hợp gần đây của Bradley và cộng sự [2] cho thấy một sự khác biệt đáng chú ý giữa loài bản địa và loài ngoại lai trong cuộc đua chống lại một thế giới đang ấm lên. Các loài bản địa, bị giới hạn trong phạm vi lịch sử của chúng và chỉ dựa vào sự phát tán tự nhiên, chậm chạp, đang tụt lại phía sau. Ngược lại, các loài ngoại lai – thường được du nhập ra ngoài phạm vi tự nhiên của chúng thông qua các hoạt động của con người – đang mở rộng rất nhanh chóng.

Trung bình, các loài bản địa di chuyển phạm vi của chúng với tốc độ khiêm tốn chỉ 1,74 km mỗi năm, chậm hơn nhiều so với tốc độ do biến đổi khí hậu đặt ra, đòi hỏi sự di chuyển khoảng 3,25 km mỗi năm trên các cảnh quan đất liền. Sự khác biệt này thậm chí còn rõ rệt hơn ở thực vật, nhiều loài chỉ tiến xa được 0,14 km mỗi năm [2]. Khả năng di chuyển hạn chế như vậy đe dọa bỏ lại các loài bản địa trong những môi trường ngày càng không phù hợp, làm tăng nguy cơ suy giảm quần thể và thậm chí tuyệt chủng.

Ngược lại, các loài ngoại lai đang mở rộng phạm vi của chúng với tốc độ đáng kinh ngạc – tiến xa khoảng 35 km mỗi năm thông qua sự phát tán tự nhiên và gần 1.900 km mỗi năm khi có sự hỗ trợ của các hoạt động của con người. Thành công của chúng được thúc đẩy bởi sự kết hợp của các đặc điểm thuận lợi, bao gồm tốc độ tăng trưởng nhanh, khả năng sinh sản cao và khả năng chịu đựng nhiều điều kiện môi trường khác nhau [3]. Hơn nữa, các hành động của con người, dù cố ý hay vô tình, tiếp tục tạo điều kiện cho sự lây lan của chúng thông qua các con đường như thương mại toàn cầu, trồng cây cảnh và cảnh quan [4]. Không bị các loài thiên địch kiểm soát quần thể trong môi trường sống bản địa, những loài này thường sinh sôi không kiểm soát.

Các dự đoán khí hậu cho thấy các loài ngoại lai sẽ tiếp tục vượt trội hơn các loài bản địa trong các kịch bản khí hậu tương lai. Các nghiên cứu trên thực vật, cá và chim cho thấy nhất quán rằng các loài ngoại lai có khả năng trải qua sự mở rộng phạm vi lớn hơn hoặc ít bị thu hẹp hơn so với các loài bản địa tương ứng. Sự mất cân bằng này gây ra một mối đe dọa đáng kể cho sự đa dạng của hệ sinh thái, vì các loài ngoại lai thường cạnh tranh gay gắt với hệ thực vật và động vật bản địa, cuối cùng dẫn đến các hệ sinh thái kém khả năng phục hồi và ngày càng trở nên đồng nhất hơn [5].

Sự tương tác giữa biến đổi khí hậu và sự xâm lấn của các loài nhấn mạnh sự mất cân bằng sâu sắc trong mối quan hệ giữa tự nhiên và các hành động của con người [6]. Trong khi con người thường do dự trong việc hỗ trợ các loài bản địa thông qua các biện pháp can thiệp như di cư có hỗ trợ, thì trớ trêu thay, chúng ta lại tiếp tục tạo điều kiện cho sự lây lan toàn cầu của các loài ngoại lai, dù cố ý hay vô tình. Do đó, các hệ sinh thái trên toàn thế giới ngày càng phải chịu áp lực ngày càng tăng của các loài ngoại lai đang phát triển mạnh trong điều kiện khí hậu thay đổi nhanh chóng.

Tài liệu tham khảo

[1] Vuong QH. (2024). Wild Wise Weird. https://www.amazon.com/dp/B0BG2NNHY6/

[2] Bradley BA, et al. (2024). Observed and potential range shifts of native and nonnative species with climate change. Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics, 55, 23-40. https://doi.org/10.1146/annurev-ecolsys-102722-013135 

[3] van Kleunen M, et al. (2018). The ecology and evolution of alien plants. Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics, 49, 25-47. https://doi.org/10.1146/annurev-ecolsys-110617-062654 

[4] Beaury EM, et al. (2021). Invaders for sale: the ongoing spread of invasive species by the plant trade industry. Frontiers in Ecology and the Environment, 19(10), 550-556. https://doi.org/10.1002/fee.2392 

[5] Petsch DK, et al. (2022). Non-native species drive biotic homogenization, but it depends on the realm, beta diversity facet and study design: a meta-analytic systematic review. Oikos, 2022,(6), e0876. https://doi.org/10.1111/oik.08768 

[6] Nguyen MH. (2024). How can satirical fables offer us a vision for sustainability? Visions for Sustainability. https://ojs.unito.it/index.php/visions/article/view/11267