Chăn thả thông minh: Gia súc có thể trở thành đồng minh chống biến đổi khí hậu

Cun Cút

29-03-2025

“– Although cats are scary, with our intelligence, we can subdue and even change them.”

Trích “Brotherhood”; Wild Wise Weird [1]

Đất không chỉ là nơi nâng đỡ sự sống—mà còn là một trong những “kho” lưu trữ carbon lớn nhất và quan trọng nhất của hành tinh. Hiện nay, hơn 2/3 diện tích đất nông nghiệp toàn cầu được sử dụng để chăn thả gia súc, khiến hoạt động này trở thành một yếu tố then chốt ảnh hưởng đến khả năng tích trữ carbon của đất [2]. Điều này đặt ra một câu hỏi lớn: Liệu chăn thả có thể trở thành công cụ giúp giảm phát thải khí nhà kính?

Trong một tổng quan nghiên cứu gần đây, Stanley và cộng sự [3] cho rằng không thể chỉ đơn giản nhìn vào số lượng gia súc để đánh giá tác động của chăn thả đến carbon trong đất. Trong nhiều thập kỷ, các nghiên cứu đã đưa ra kết quả trái chiều—có nơi ghi nhận chăn thả giúp tăng carbon trong đất, nhưng cũng có nơi cho thấy điều ngược lại. Điều này khiến các nhà khoa học và nhà quản lý đất đai lúng túng trong việc đưa ra định hướng rõ ràng.

Câu trả lời, theo các tác giả, nằm ở chất lượng của việc chăn thả—bao gồm thời điểm, tần suất, thời lượng và mức độ chăn thả. Chính cách thức chăn thả ảnh hưởng đến sức sống của thực vật, sức khỏe đất và khả năng lưu trữ carbon trong thời gian dài.

Cụ thể, có 5 cơ chế chính mà đất và thực vật phản ứng với chăn thả: (1) độ phủ mặt đất, (2) tổng năng suất sinh học, (3) phân bổ carbon giữa phần trên mặt đất và rễ, (4) chất lượng vật chất hữu cơ do thực vật tạo ra (như hàm lượng nitơ), và (5) mức độ đa dạng thực vật. Những cơ chế này quyết định đất tích tụ dạng carbon dễ phân hủy (particulate organic matter - POM) hay dạng carbon bền vững hơn (mineral-associated organic matter - MAOM) có thể tồn tại hàng thế kỷ trong đất [4].

Điều đặc biệt đáng chú ý là khi chăn thả điều độ và được quản lý tốt, mô phỏng theo hành vi di chuyển của động vật ăn cỏ hoang dã, chúng có thể tăng năng suất cây trồng, thúc đẩy hệ rễ phát triển và bổ sung nguồn chất hữu cơ giàu dinh dưỡng vào đất [5]. Những tác động này giúp hình thành cả hai dạng POM và MAOM, từ đó cải thiện sức khỏe đất và tăng khả năng lưu trữ carbon lâu dài. Ngược lại, chăn thả kém—đặc biệt là chăn thả quá mức—làm mất lớp phủ thực vật, gia tăng xói mòn và khiến đất giảm khả năng giữ carbon [6].

Do đó, để tăng tích tụ carbon trong đất, không chỉ cần điều chỉnh số lượng gia súc mà còn phải quản lý kỹ lưỡng thời điểm và cường độ chăn thả. Khi được áp dụng một cách có chiến lược, chăn thả có thể góp phần khôi phục những vùng đất bị thoái hóa và biến chúng thành bể chứa carbon hiệu quả.

Thông điệp quan trọng được nhấn mạnh ở đây là: mối liên hệ giữa thiên nhiên và sinh kế con người luôn gắn bó chặt chẽ. Khi chúng ta thay đổi cách tiếp cận đối với cách mà chúng ta chăn thả, cũng là lúc chúng ta mở ra tiềm năng to lớn—nhưng chưa được khai thác đúng mức—của việc chăn thả và đất trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu.

Tài liệu tham khảo

[1] Vuong QH. (2024). Wild Wise Weird. https://www.amazon.com/dp/B0BG2NNHY6/ 

[2] Dondini M, et al. (2023). Global assessment of soil carbon in grasslands. From current stock estimates to sequestration potential. Food and Agriculture Organization.

[3] Stanley PL, et al. (2024). Ruminating on soil carbon: Applying current understanding to inform grazing management. Global Change Biology, 30, e17223. https://doi.org/10.1111/gcb.17223 

[4] Cotrufo MF, Lavallee JM. (2022). Soil organic matter formation, persistence, and functioning: A synthesis of current understanding to inform its conservation and regeneration. Advances in Agronomy, 172, 1-66. https://doi.org/10.1016/bs.agron.2021.11.002 

[5] Fornara DA, Tilman D. (2009). Ecological mechanisms associated with the positive diversity-productivity relationship in an N-limited grassland. Ecology, 90(2), 408-418. https://doi.org/10.1890/08-0325.1

[6] Conant RT, Paustian K. (2002). Potential soil carbon sequestration in overgrazed grassland ecosystems. Global Biogeochemical Cycles, 16(4), 90-1–90-9. https://doi.org/10.1029/2001GB001661 

[7] Nguyen MH. (2024). How can satirical fables offer us a vision for sustainability? Visions for Sustainability. https://ojs.unito.it/index.php/visions/article/view/11267