Tín chỉ Carbon: Giải pháp hay ảo ảnh?

 Nguyễn Thị Hồng Hoa

Trường Cao đẳng Kinh tế – Kỹ thuật TP. HCM

"Thân hình mong manh, đúng kiểu “mình hạc xương mai” thế mà còn nguyên sự dũng mãnh khi quặp mỏ cắp con diếc 3 lạng lên cành. Nhưng gì thì gì cũng phải nói tới bộ cánh thần tiên, mang lại cho nàng cái danh hoa khôi Cánh Mơ. Bộ cánh, mà đúng ra là toàn thể người nàng, là một bức tranh kỳ ảo, một sự trêu ngươi của tạo hóa bằng màu sắc, đường nét, chấm, vệt, mảng... Chỉ có thể thốt lên: Toàn mỹ, là thật hay là giả đây!".

Trong "Mộng tình Bói Cá;" Ngụ Ngôn Bói Cá [1]

Tín chỉ carbon đã trở nên phổ biến như một chiến lược của doanh nghiệp để chống lại biến đổi khí hậu, nhưng hiệu quả và những ảnh hưởng đến giá trị đạo đức của chúng vẫn còn gây tranh cãi. Tín chỉ carbon là một chứng chỉ đại diện cho một tấn khí thải carbon dioxide (CO₂) được loại bỏ hoặc giảm thiểu, thường được phát hành thông qua các dự án như tái trồng rừng, năng lượng tái tạo hoặc thu giữ khí mê-tan.

Thị trường carbon tự nguyện là một thị trường phi tập trung, nơi các tổ chức tư nhân tự nguyện mua bán tín chỉ carbon. Mỗi tín chỉ này đại diện cho việc giảm hoặc loại bỏ một tấn khí nhà kính (GHG) khỏi khí quyển.

Thị trường carbon tự nguyện cho phép các công ty bù đắp lượng khí thải bằng cách mua các tín chỉ này, bề ngoài là cân bằng lượng khí thải carbon của họ. Theo nghiên cứu gần đây, các tuyên bố của doanh nghiệp về "lượng phát thải ròng bằng không" và "trung hòa carbon" ngày càng phụ thuộc vào các thị trường tự nguyện này. Tuy nhiên, những lo ngại vẫn tồn tại về tính xác thực của những tuyên bố này và liệu chúng có thực sự góp phần giảm thiểu biến đổi khí hậu hay chỉ đơn thuần cung cấp một vỏ bọc cho việc tiếp tục phát thải [2].

Ví dụ, tín chỉ giảm phát thải carbon từ rừng (forest-based carbon credits) đã bị chỉ trích trong lịch sử do sự không chắc chắn xung quanh tính lâu dài - liệu carbon được cây xanh hấp thụ có được giữ lại lâu dài hay không và sự rò rỉ, nơi việc giảm phát thải ở một khu vực vô tình làm tăng chúng ở nơi khác. Tuy nhiên, những tiến bộ gần đây trong phương pháp kiểm toán toán carbon đã giải quyết một số thách thức này, cung cấp các tiêu chuẩn được cải thiện giúp tăng cường độ tin cậy của tín chỉ lâm nghiệp [3].

Tuy đã có những cải tiến, song các tổ chức thiết lập tiêu chuẩn khí hậu hàng đầu như Sáng kiến Mục tiêu Dựa trên Khoa học (SBTi) nhấn mạnh rằng việc dựa quá nhiều vào "bù đắp" thay vì "cắt giảm" có thể gây mất định hướng cho các bên liên quan. SBTi làm rõ rằng tín chỉ carbon không nên thay thế việc giảm phát thải thực sự từ các hoạt động kinh doanh và chuỗi cung ứng của công ty. Thay vào đó, tín chỉ carbon chủ yếu nên hỗ trợ lượng khí thải dư thừa không thể tránh khỏi sau khi các biện pháp cắt giảm phát thải đã được thực hiện. Cách tiếp cận này phù hợp với mục tiêu của Hiệp định Paris là hạn chế sự nóng lên toàn cầu ở mức 1,5°C so với mức tiền công nghiệp, ủng hộ các chiến lược của doanh nghiệp tập trung vào việc giảm phát thải sâu thay vì chỉ mua để bù đắp các thiệt hại môi trường [4].

Ngoài ra, có nhiều chỉ trích nhắm vào việc mua bán tín chỉ carbon như biểu hiện của việc "tẩy xanh" (greenwashing). Các công ty thường trình bày các hành động khí hậu theo những cách gây hiểu lầm, đưa ra những tuyên bố táo bạo về tính bền vững môi trường mà không có những chuyển đổi nội bộ tương ứng. Thực tiễn này có nguy cơ đánh lừa người tiêu dùng và nhà đầu tư, có khả năng trì hoãn các hoạt động giảm phát thải thực sự. Do đó, các tuyên bố không được kiểm soát của doanh nghiệp dựa nhiều vào tín chỉ carbon có thể vô tình làm suy yếu các nỗ lực giảm thiểu khí hậu toàn cầu thay vì cải thiện tình hình [2].

Các cơ chế quản trị đang phát triển để giải quyết những vấn đề này. Tính minh bạch về cách sử dụng tín chỉ - cho dù để bù đắp thực sự hay như một phần của các tuyên bố phóng đại - ngày càng trở nên thiết yếu. Các khuôn khổ pháp lý và xác nhận của bên thứ ba đang được phát triển để đảm bảo tính toàn vẹn môi trường của tín chỉ carbon và yêu cầu sự trung thực của doanh nghiệp trong truyền thông liên quan đến khí hậu [4].

Sau cùng, tín chỉ carbon chỉ thực sự đóng một vai trò trong các chiến lược khí hậu nếu chúng được thực hiện hóa bằng các nỗ lực giảm phát thải mạnh mẽ. Tuy nhiên, sự cảnh giác vẫn cần thiết để ngăn chặn việc sử dụng sai mục đích và đảm bảo rằng các công cụ này thực sự góp phần vào các giải pháp khí hậu toàn cầu thay vì trở thành một ảo ảnh tiện lợi [5].

Tài liệu tham khảo

[1] Vuong QH. (2024). Wild Wise Weird. https://www.amazon.com/dp/B0BG2NNHY6/

[2] Trouwloon D, et al. (2023). Understanding the use of carbon credits by companies: A review of the defining elements of corporate climate claims. Global Challenges, 7(4), 2200158. https://doi.org/10.1002/gch2.202200158 

[3] van der Gaast W, et al. (2018). The contribution of forest carbon credit projects to addressing the climate change challenge. Climate Policy, 18(1), 42-48. https://doi.org/10.1080/14693062.2016.1242056 

[4] Bryan K. (2025). Top climate standard-setter responds to carbon credit backlash. https://www.ft.com/content/cfc30f35-f525-462b-8321-38233a1a7046 

[5] Nguyen MH. (2024). How can satirical fables offer us a vision for sustainability? Visions for Sustainability. https://ojs.unito.it/index.php/visions/article/view/11267