Xây dựng tín chỉ carbon và đa dạng sinh học công bằng: Khung nguyên tắc mới cho phát triển bền vững

Khuông Chương

25-04-2025

As time passes, news about the now hotter Earth buzzes through the bird village. Those kingfishers residing along the banks of the Red River often report drying riverbeds and skinny fish. As Kingfisher casts his gaze upon the events that have unfolded, he can’t help but feel a sense of unease creeping up within him. He decides to collect all the scientific information concerning climate change and greenhouse gas emissions.

Trích “GHG Emissions”; Wild Wise Weird (2024)

Thu hẹp khoảng cách tài chính nhằm chống biến đổi khí hậu và mất đa dạng sinh học đòi hỏi những cơ chế tài chính sáng tạo [1]. Các chương trình tín chỉ carbon và tín chỉ đa dạng sinh học đã nổi lên như những giải pháp đầy hứa hẹn, kêu gọi dòng đầu tư từ khu vực tư nhân vào công tác bảo tồn môi trường. Tuy nhiên, việc đảm bảo rằng các sáng kiến này mang lại lợi ích thực sự về sinh thái và xã hội — được gọi là tín chỉ có tính toàn vẹn cao (high-integrity credit) — vẫn là một thách thức then chốt.

Nhận thấy điều này, Clifton và Schwerdtner Mánez [2] đã đề xuất một khung nguyên tắc tiên phong dựa trên những bài học rút ra từ các chương trình chi trả dịch vụ hệ sinh thái (Payments for Ecosystem Services - PES). Thông qua tổng hợp hơn 300 nghiên cứu, các tác giả xác định 6 nguyên tắc nền tảng cần thiết để thiết kế các chương trình tín chỉ công bằng và hiệu quả: giá trị và thực hành văn hóa, công bằng và công lý, quyền sở hữu đất đai, sự tham gia, phương thức chi trả và giám sát – thực thi.

Trọng tâm của khung nguyên tắc này là sự thừa nhận rằng các cộng đồng bản địa và địa phương (Indigenous Peoples and Local Communities - IPLCs) đang quản lý những vùng đất rộng lớn đóng vai trò thiết yếu cho lưu trữ carbon và bảo tồn đa dạng sinh học. Tôn trọng văn hóa và đảm bảo quyền đồng thuận tự do, trước và được thông tin đầy đủ (free, prior, and informed consent - FPIC) là điều bắt buộc để tránh tình trạng bị gạt ra ngoài lề và thúc đẩy thành công lâu dài [3,4]. Chia sẻ lợi ích một cách công bằng, công nhận rõ ràng quyền sử dụng đất và thúc đẩy sự tham gia toàn diện được nhấn mạnh như những nền tảng để ngăn ngừa xung đột xã hội và bảo đảm tính chính danh [5].

Ngoài ra, việc điều chỉnh cấu trúc chi trả — cho dù thông qua hỗ trợ tài chính trực tiếp, hỗ trợ hiện vật hay phần thưởng dựa vào cộng đồng — giúp các chương trình phù hợp với bối cảnh kinh tế – xã hội địa phương và duy trì sự gắn bó của cộng đồng. Tích hợp các bên liên quan địa phương vào quy trình giám sát không chỉ nâng cao tính minh bạch và giảm chi phí vận hành mà còn củng cố vai trò gìn giữ môi trường [6].

Mặc dù việc tích hợp các nguyên tắc này có thể làm gia tăng chi phí ban đầu, nhưng chúng mang lại giá trị lớn trong việc nâng cao độ tin cậy và giá trị thị trường của các tín chỉ carbon và đa dạng sinh học. Nhu cầu ngày càng tăng đối với tín chỉ có tính toàn vẹn cao phản ánh sự dịch chuyển hướng tới đầu tư có đạo đức, nơi các kết quả môi trường được thực hiện song hành với công bằng xã hội.

Khung nguyên tắc này củng cố mối liên kết nội tại giữa thiên nhiên và phúc lợi con người [7,8]. Bằng cách đặt quyền lợi cộng đồng vào trung tâm và thúc đẩy sự tham gia toàn diện, thị trường tín chỉ carbon và đa dạng sinh học có thể trở thành công cụ mạnh mẽ thúc đẩy khả năng chống chịu sinh thái và phát triển bền vững.

Tài liệu tham khảo

[1] Vuong QH, Nguyen MH. (2024). Better Economics for the Earth: A Lesson from Quantum and Information Theories. https://www.amazon.com/dp/B0D98L5K44 

[2] Clifton J, Schwerdtner Mánez K. (2025). A framework based on payments for ecosystem services to support the delivery of high integrity carbon and biodiversity credits. Ecosystem Services, 73, 101724. https://doi.org/10.1016/j.ecoser.2025.101724

[3] Smith T, et al. (2019). Indigenous peoples, local communities, and payments for ecosystem services. Canadian Geographies, 63, 616-630. https://doi.org/10.1111/cag.12553 

[4] Lliso B, et al. (2022). Motivational crowding effects in payments for ecosystem services: Exploring the role of instrumental and relational values. People and Nature, 4, 312-329. https://doi.org/10.1002/pan3.10280 

[5] McDermott M, et al. (2013). Examining equity: A multidimensional framework for assessing equity in payments for ecosystem services. Environmental Science & Policy, 33, 416-427. https://doi.org/10.1016/j.envsci.2012.10.006 

[6] McCall MK, et al. (2016). Moving from measuring, reporting, verification (MRV) of forest carbon to community mapping, measuring, monitoring (MMM): Perspectives from Mexico. PLoS ONE, 11, e0146038. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0146038 

[7] Ho MT, Vuong QH. (2025). Five premises to understand human–computer interactions as AI is changing the world. AI & Society, 40, 1161-1162. https://doi.org/10.1007/s00146-024-01913-3 

[8] Nguyen MH. (2024). How can satirical fables offer us a vision for sustainability? Visions for Sustainability. https://ojs.unito.it/index.php/visions/article/view/11267