Tại sao một số bài báo khoa học được chú ý còn số khác bị lãng quên?

Bách Vàng

05-05-2025 

One summer morning, the bird village is engulfed in silence. 
Everyone is busy listening to a new wanderer. This wandering bird is of an unclear family; his feather is colorful, his gestures funny, and his knowledge novel. He tells stories as though he is giving a lecture, so aptly, the village calls him Guru Bird – the one to answer every curious question of the studious village members.

Trích “Guru Bird”; Wild Wise Weird (2024)

Một nghiên cứu gần đây của Hohmann và Connell [1] cho thấy câu trả lời không nằm ở dữ liệu, mà nằm ở cách kể chuyện. Bằng cách phân tích 500 bài báo được trích dẫn nhiều nhất và 500 bài ít được trích dẫn nhất trong lĩnh vực bảo tồn sinh học, các tác giả đã xác định những đặc điểm viết bài có liên hệ mật thiết với mức độ ảnh hưởng khoa học — mang lại bài học giá trị cho các nhà nghiên cứu muốn tăng cường tác động của công trình của mình.

Kết quả cho thấy một mô hình lặp lại: các bài báo được trích dẫn cao thường sử dụng ngôn ngữ rộng và dễ tiếp cận hơn trong tiêu đề, tóm tắt và phần mở đầu. Thay vì chỉ tập trung vào một loài, một địa điểm hay một thời điểm cụ thể, các bài viết này đặt vấn đề nghiên cứu trong bối cảnh khoa học hoặc xã hội rộng lớn hơn. Chính cách tiếp cận này giúp người đọc — đặc biệt là từ các ngành khác — dễ dàng hiểu được tầm quan trọng của nghiên cứu và kết nối nó với các vấn đề lớn hơn [2,3]. Đáng chú ý, ngay cả những bài nghiên cứu chuyên sâu về chủ đề hẹp cũng hưởng lợi từ tiêu đề có tầm bao quát rộng, cho thấy cách định vị ngữ cảnh đóng vai trò quan trọng trong việc thu hút sự chú ý.

Ngôn ngữ truyền cảm hứng cũng là một yếu tố nổi bật. Các từ như “khẩn cấp,” “thiết yếu,” và “thay đổi triệt để” xuất hiện nhiều hơn 22,2% trong phần tóm tắt của các bài báo có số lượng trích dẫn cao. Dù lạm dụng ngôn ngữ cảm xúc có thể khiến bài viết trở nên giật gân, sử dụng chiến lược có thể làm tăng mức độ thu hút người đọc mà vẫn giữ được tính học thuật [4].

Hình ảnh minh họa cũng rất quan trọng. Các bài báo được trích dẫn cao thường có nhiều hình ảnh khái niệm — minh họa ý tưởng thay vì chỉ thể hiện dữ liệu — và chú thích hình mang tính giải thích, giúp người đọc hiểu sâu hơn. Những yếu tố này giúp giảm gánh nặng nhận thức, cải thiện khả năng tiếp thu và khiến kết luận khoa học dễ ghi nhớ hơn [1].

Đáng lưu ý, phong cách viết ảnh hưởng đến mức độ phổ biến của bài báo ngay cả khi không tính đến chất lượng dữ liệu. Nghiên cứu cũng ghi nhận một xu hướng giới tính nhẹ: dù giới tính của tác giả chính không ảnh hưởng đáng kể, các nhóm nghiên cứu có tỷ lệ nữ cao hơn lại có xu hướng ít xuất hiện trong nhóm bài báo được trích dẫn cao [1].

Trong một lĩnh vực như bảo tồn sinh học — nơi nghiên cứu cần định hình các hành động liên ngành — việc viết rõ ràng, dễ hiểu và truyền cảm hứng là điều thiết yếu. Cách viết kết nối giữa tự nhiên và con người không chỉ mở rộng phạm vi tiếp cận mà còn đảm bảo rằng tri thức khoa học thực sự được chuyển hóa thành hành động [5,6]. Viết tốt không chỉ là vấn đề điểm số trích dẫn — mà là công cụ tiết kiệm chi phí cho tác động thực tiễn [7].

Tài liệu tham khảo

[1] Hohmann MH, Connell SD. (2025). Comparing the writing styles of highly and rarely cited papers in conservation biology. Biological Conservation, 307, 111125. https://doi.org/10.1016/j.biocon.2025.111125

[2] ElShafie SJ. (2018). Making science meaningful for broad audiences through stories. Integrative and Comparative Biology, 58, 1213-1223. https://doi.org/10.1093/icb/icy103 

[3] Bahadoran Z, et al. (2018). The principles of biomedical scientific writing: introduction. International Journal of Endocrinology and Metabolism, 16, e84795. https://doi.org/10.5812/ijem.84795 

[4] Doubleday Z, Connell S. (2017). Publishing with objective charisma: breaking science’s paradox. Trends in Ecology and Evolution, 32, 803-805. https://doi.org/10.1016/j.tree.2017.06.011 

[5] Nguyen MH. (2024). How can satirical fables offer us a vision for sustainability? Visions for Sustainability. https://ojs.unito.it/index.php/visions/article/view/11267

[6] Ho MT, Vuong QH. (2025). Five premises to understand human–computer interactions as AI is changing the world. AI & Society, 40, 1161-1162. https://doi.org/10.1007/s00146-024-01913-3 

[7] Vuong QH, Nguyen MH. (2024). Better Economics for the Earth: A Lesson from Quantum and Information Theories. https://www.amazon.com/dp/B0D98L5K44