Nghịch lý của “phát triển bền vững”: Liệu chúng ta có thể khử carbon mà không đánh đổi thiên nhiên?

Nguyen Phuong Tri

Nguyen Tat Thanh University

16-05-2026

© Wix

Quá trình chuyển đổi toàn cầu sang năng lượng tái tạo thường được hình dung như một bước tiến thoát khỏi sự hủy hoại môi trường. Các tấm pin mặt trời, tua-bin gió và xe điện được kỳ vọng sẽ giúp giảm phát thải khí nhà kính và đưa xã hội đến một tương lai bền vững hơn. Tuy nhiên, ẩn dưới bức tranh đầy lạc quan đó là một nhu cầu ngày càng gia tăng đối với một thứ ít được chú ý hơn nhiều: kim loại. Trong số các vật liệu đang thúc đẩy quá trình chuyển đổi năng lượng, đồng và niken nổi bật vì khối lượng khổng lồ cần thiết cho pin, hạ tầng điện và các công nghệ phát thải thấp (Nijnens et al., 2023).

Đặc biệt, niken ngày càng trở nên quan trọng. Trong thập kỷ qua, Indonesia đã nổi lên như nhà sản xuất niken hàng đầu thế giới, với sản lượng tăng gấp mười lần và hiện cung cấp hơn một nửa nhu cầu toàn cầu (Giljum et al., 2025). Một số dự báo cho thấy đến năm 2040, Indonesia có thể cung cấp gần ba phần tư sản lượng niken toàn cầu. Mặc dù sự mở rộng này hỗ trợ cho nỗ lực khử carbon trên phạm vi thế giới, nó cũng đồng thời thúc đẩy nạn phá rừng và làm gia tăng áp lực môi trường tại các khu vực nhiệt đới.

Vấn đề không chỉ nằm ở việc khai thác bao nhiêu, mà còn ở việc khai thác ở đâu. Nhiều mỏ niken nằm trong các lớp quặng laterit gần bề mặt đất dưới những cánh rừng nhiệt đới — các hệ sinh thái thuộc hàng giàu đa dạng sinh học và lưu trữ carbon lớn nhất hành tinh. Những nghiên cứu gần đây cho thấy cường độ sử dụng đất của hoạt động khai thác niken có thể lớn hơn rất nhiều so với các ước tính trước đây (Heijlen & Duhayon, 2024). Đối với một số mỏ, tác động sinh thái có thể lớn hơn hàng trăm lần so với dự đoán của ngành công nghiệp, gây ra nguy cơ mất mát đa dạng sinh học không thể đảo ngược và phát thải lượng lớn carbon do phá rừng (Mervine et al., 2025).

Những hệ quả này không chỉ dừng lại ở môi trường. Mặc dù hoạt động khai thác có thể tạo việc làm và cải thiện thu nhập địa phương, những lợi ích này thường đi kèm với ô nhiễm, xung đột xã hội và sự suy giảm phúc lợi dài hạn. Bản thân quá trình xử lý niken cũng có cường độ phát thải carbon rất cao do quá trình tinh luyện quặng laterit đòi hỏi lượng năng lượng lớn, thường phụ thuộc vào các nhà máy điện than (Bria et al., 2025).

Nhận thấy những căng thẳng này, một nghiên cứu toàn cầu gần đây đã đánh giá các đánh đổi giữa nhu cầu cung ứng niken trong tương lai và các ưu tiên bảo tồn. Sử dụng mô hình dự báo toàn cầu ở cấp độ từng mỏ khai thác, các nhà nghiên cứu phát hiện rằng trong giai đoạn từ năm 2025 đến năm 2050, khoảng một nửa lượng niken được khai thác có thể đe dọa 10% các khu vực đất liền quan trọng nhất thế giới đối với bảo tồn đa dạng sinh học và lưu trữ carbon. Ngoài ra, hơn một nửa sản lượng niken tương lai có thể đến từ các mỏ ven biển nằm chồng lấn với các khu vực ưu tiên bảo tồn sinh học biển trên toàn cầu (Hyman et al., 2026).

Nghiên cứu cũng chỉ ra một tình thế khó xử liên quan đến các lựa chọn thay thế như khai thác khoáng sản biển sâu. Mặc dù hình thức này có thể giảm áp lực lên các khu rừng nhiệt đới, nó vẫn gây tranh cãi mạnh mẽ vì các hệ sinh thái biển sâu còn rất ít được hiểu rõ và có thể dễ tổn thương trước những tác động không thể đảo ngược. Trớ trêu thay, việc hạn chế hoàn toàn khai thác biển sâu có thể khiến thế giới phụ thuộc nhiều hơn vào việc khai thác niken từ các hệ sinh thái đất liền và ven biển nhạy cảm về mặt sinh thái (Hyman et al., 2026).

Niken không chỉ có giá trị vì nó có thể vận hành pin hay thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Giá trị của nó được hình thành từ mạng lưới tương tác rộng lớn hơn, bao gồm rừng, đa dạng sinh học, ổn định khí hậu và phúc lợi con người. Do đó, quá trình chuyển đổi năng lượng không đơn thuần là sự thay thế công nghệ từ nhiên liệu hóa thạch sang năng lượng tái tạo; nó còn là sự chuyển đổi trong cách xã hội định nghĩa và ưu tiên các giá trị của mình (Khuc & Nguyen, 2026).

Nếu quá trình khử carbon chỉ tập trung vào việc giảm phát thải mà bỏ qua các mối quan hệ sinh thái và xã hội, nhân loại có nguy cơ chưa giải quyết được cuộc khủng hoảng hiện tại nhưng lại tạo ra một cuộc khủng hoảng mới (Vuong, 2025; Nguyen & Ho, 2026). Một quá trình chuyển đổi thực sự bền vững có lẽ không chỉ phụ thuộc vào việc khai thác tốt hơn, mà còn phụ thuộc vào khả năng nhìn thấy những giá trị vượt xa các kim loại đang nằm dưới lòng đất.

References

Bria, E. et al. (2025). A holistic framework for examining complex problems in energy transition solutions. One Earth, 8, 101249. https://doi.org/10.1016/j.oneear.2025.101249

Basuhi, R. et al. (2024). Clean energy demand must secure sustainable nickel supply. Joule, 8, 2960–2973. https://doi.org/10.1016/j.oneear.2025.101249

Giljum, S. et al. (2025). Metal mining is a global driver of environmental change. Nature Reviews Earth & Environment, 6, 441–455. https://doi.org/10.1038/s43017-025-00683-w

Heijlen, W. & Duhayon, C. (2024). An empirical estimate of the land footprint of nickel from laterite mining in Indonesia. The Extractive Industries and Society, 17, 101421. https://doi.org/10.1016/j.exis.2024.101421

Hyman, J., et al. (2026). Growing nickel supply from the tropics threatens priority conservation areas. Nature Ecology & Evolution. https://doi.org/10.1038/s41559-026-03068-4

Khuc, V. Q. & Nguyen, M. H. (2026). Cultural Additivity Theory. https://books.google.com/books?id=Y4XZEQAAQBAJ

Mervine, E. M. et al. (2025). Biomass carbon emissions from nickel mining have significant implications for climate action. Nature Communications, 16, 481. https://doi.org/10.1038/s41467-024-55703-y

Nguyen, M. H., & Ho, M. T. (2026). The absurdist approach to unveiling possible paradoxical thinking for innovative socio-psychological research. MethodsX, 16, 103910. https://doi.org/10.1016/j.mex.2026.103910

Nijnens, J., et al. (2023). Energy transition will require substantially less mining than the current fossil system. Joule, 7, 2408–2413. https://doi.org/10.1016/j.joule.2023.10.005

Vuong, Q. H. (2025). Wild Wise Weird. AISDL. https://books.google.com/books?id=C5dDEQAAQBAJ