Khoa học công dân: Nguồn lực tiềm năng trong đánh giá rủi ro tuyệt chủng

Cơ Tuyết

24-04-2025

Two titles of nobility given by Humans are not easy for anyone living on this Earth to obtain. 
[…] Any bird species that meets both of the above conditions will be listed as one facing a very high risk of complete extinction and should be included in the IUCN Red List.

Trích “Titles of Nobility”; Wild Wise Weird (2024)

Khi tốc độ mất đa dạng sinh học gia tăng trên toàn cầu, khoa học công dân (citizen science) đang chứng tỏ là một nguồn lực mạnh mẽ nhưng vẫn chưa được khai thác hiệu quả trong công tác bảo tồn [1]. Khoa học công dân liên quan đến việc công chúng tham gia vào nghiên cứu khoa học, đóng góp vào việc thu thập dữ liệu, phân tích và thậm chí là thiết kế nghiên cứu.

Gallagher và cộng sự [2] đã nhấn mạnh vai trò quan trọng mà sự tham gia của công chúng có thể đóng góp vào việc cung cấp thông tin cho các đánh giá rủi ro tuyệt chủng trong khuôn khổ Danh lục đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN Red List). Mặc dù khối lượng dữ liệu do các nhà khoa học công dân tạo ra là rất lớn [3-5], việc thiếu các hướng dẫn rõ ràng đã cản trở khả năng tích hợp hiệu quả nguồn dữ liệu này vào các quy trình bảo tồn chính thức.

Các tác giả đã xác định năm loại dữ liệu khoa học công dân có tiềm năng nâng cao đánh giá rủi ro loài: dữ liệu ghi nhận hiện diện (occurrence records), quan sát hiện diện-vắng mặt (presence-absence observations), khảo sát có cấu trúc (structured surveys), mẫu vật lý (physical samples), và dữ liệu tường thuật (narratives). Mặc dù dữ liệu ghi nhận hiện diện là loại phổ biến nhất, nghiên cứu nhấn mạnh rằng các khảo sát có cấu trúc và dữ liệu hiện diện-vắng mặt mang lại cái nhìn sâu sắc hơn về xu hướng quần thể và các mối đe dọa [2].

Các nghiên cứu điển hình như dự án FrogID và Fungimap tại Úc cho thấy các dự án khoa học công dân do chuyên gia dẫn dắt có thể tạo ra dữ liệu được xác thực, chất lượng cao, rất quan trọng cho việc đánh giá các loài bị đe dọa như lưỡng cư và nấm. Những ví dụ này nhấn mạnh sự cần thiết của sự hợp tác chặt chẽ giữa các chuyên gia khoa học và cộng đồng công dân để đảm bảo độ tin cậy và khả năng áp dụng dữ liệu trong đánh giá của IUCN [1].

Tuy nhiên, vẫn tồn tại những thách thức, bao gồm mối lo ngại về độ nhạy cảm của dữ liệu, sự thiên lệch về phân loại học và địa lý, cũng như những hạn chế trong các khuôn khổ quản trị dữ liệu hiện nay. Các tác giả kêu gọi thiết kế các chương trình khoa học công dân được định hướng rõ ràng theo tiêu chí của IUCN, tăng cường sử dụng công nghệ, và tích hợp tri thức bản địa và địa phương thông qua dữ liệu tường thuật [2].

Bằng cách huy động sức mạnh của khoa học công dân, xã hội có thể đóng góp ý nghĩa vào việc giám sát và bảo vệ các loài, đồng thời thúc đẩy ý thức trách nhiệm môi trường tập thể [6,7]. Mặc dù khoa học công dân mang lại giải pháp tiết kiệm chi phí cho việc mở rộng thu thập dữ liệu, việc khai thác hiệu quả nguồn lực này đòi hỏi đầu tư chiến lược vào giám sát chuyên gia, đào tạo người tham gia và quản lý dữ liệu chặt chẽ. Việc tích hợp khoa học công dân vào các khung bảo tồn không chỉ lấp đầy những khoảng trống tri thức quan trọng mà còn củng cố nỗ lực toàn cầu trong việc ứng phó với cuộc khủng hoảng tuyệt chủng hiện nay [8].

Tài liệu tham khảo

[1] Fontaine A, et al. (2022). Scientific contributions of citizen science applied to rare or threatened animals. Conservation Biology, 36, e13976. https://doi.org/10.1111/cobi.13976 

[2] Gallagher R, et al. (2024). Incorporating citizen science into IUCN Red List assessments. Conservation Biology, 39, e14329. https://doi.org/10.1111/cobi.14329

[3] Aristeidou M, et al. (2021). Exploring the participation of young citizen scientists in scientific research: The case of iNaturalist. PLoS ONE, 16, e0245682. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0245682 

[4] Unger S, et al. (2021). iNaturalist as an engaging tool for identifying organisms in outdoor activities. Journal of Biological Education, 55, 537-547. https://doi.org/10.1080/00219266.2020.1739114 

[5] Soroye P, et al. (2022). The risks and rewards of community science for threatened species monitoring. Conservation Science and Practice, 4, e12788. https://doi.org/10.1111/csp2.12788 

[6] Nguyen MH. (2024). How can satirical fables offer us a vision for sustainability? Visions for Sustainability. https://ojs.unito.it/index.php/visions/article/view/11267

[7] Ho MT, Vuong QH. (2025). Five premises to understand human–computer interactions as AI is changing the world. AI & Society, 40, 1161-1162. https://doi.org/10.1007/s00146-024-01913-3

[8] Vuong QH, Nguyen MH. (2024). Better Economics for the Earth: A Lesson from Quantum and Information Theories. https://www.amazon.com/dp/B0D98L5K44