Khi các lục địa va chạm: Mảng Ấn Độ đang rách dưới dãy Tây Tạng

Mang Pù Hoạt

12-09-2025

The perfectionist he is, he calculates everything.
[…]
When night falls, he smiles with the utmost pride and satisfaction at the perfect plan to catch fish.
Well, the problem is that he cannot fall asleep on an empty stomach.

In “The Perfect Plan”; Wild Wise Weird [1]

© Ai Ai

Dãy Himalaya và Cao nguyên Tây Tạng là những minh chứng hùng vĩ nhất của Trái Đất về va chạm lục địa, được hình thành trong suốt 60 triệu năm qua bởi cuộc va chạm chậm rãi giữa mảng Ấn Độ và mảng Á-Âu [2]. Thế nhưng, ẩn sâu dưới những ngọn núi khổng lồ này vẫn còn một bí ẩn: liệu lớp thạch quyển dày và cổ xưa của Ấn Độ trượt nguyên vẹn xuống dưới Tây Tạng, hay nó bị vỡ vụn dưới áp lực khổng lồ?

Một nghiên cứu mới của Liu, Shi và Klemperer [3] đã đưa ra câu trả lời ấn tượng—Mảng Ấn Độ đang rách toạc khi nó hút chìm xuống dưới miền nam Tây Tạng. Sử dụng dữ liệu địa chấn từ 462 trạm thu sóng và hơn 4.000 tín hiệu thu nhận sóng S, các nhà nghiên cứu đã lập bản đồ ranh giới giữa thạch quyển và quyển astheno với độ chi tiết chưa từng có. Kết quả cho thấy một sự tương phản rõ rệt theo hướng tây–đông. Phía tây kinh tuyến 90°Đ, vỏ và manti Ấn Độ cùng nhau cắm sâu về phía bắc, tạo thành một khối thống nhất. Nhưng ở phía đông 92°Đ, lớp manti dường như tách rời khỏi vỏ, hình thành một nêm quyển astheno nóng nằm xen giữa—một quá trình gọi là tách lớp (delamination).

Sự rách toạc này kéo theo những hệ quả sâu rộng. Nó giúp giải thích các mô hình phát thải heli, hoạt động động đất và sự hình thành các thung lũng tách giãn ở miền nam Tây Tạng [4,5]. Nó cũng có thể định hình nguy cơ địa chấn: các vết rách và sự phân đoạn của thạch quyển có thể tập trung ứng suất, ảnh hưởng đến nơi các trận động đất lớn trong tương lai có khả năng xảy ra [6].

Các phát hiện cũng làm sáng tỏ lý do tại sao Cao nguyên Tây Tạng tiếp tục mở rộng về phía đông. Quá trình hút chìm lùi và phân mảnh của mảng cho phép cao nguyên lan rộng, thích ứng với thách thức hình học khi Ấn Độ vừa va chạm về phía bắc vào Tây Tạng, vừa ép về phía đông vào vòng cung núi lửa Myanmar.

Các quá trình kiến tạo sâu không chỉ xây dựng nên núi non mà còn quyết định rủi ro địa chấn mà hàng triệu người ở khu vực Himalaya phải đối mặt [7]. Nhận thức được những mối liên kết ẩn sâu này giúp nuôi dưỡng Trí tuệ Sinh thái (Nature Quotient – NQ) trong khoa học, quản trị và xã hội—từ đó chuẩn bị khôn ngoan hơn trước các hiểm họa tự nhiên, đồng thời trân trọng Trái Đất năng động, nơi nuôi dưỡng sự sống của chúng ta [8].

Tài liệu tham khảo

[1] Vuong QH. (2024). Wild Wise Weird. https://books.google.com/books?id=N10jEQAAQBAJ

[2] Kapp P, DeCelles PG. (2019). Mesozoic–Cenozoic geological evolution of the Himalayan-Tibetan orogen and working tectonic hypotheses. American Journal of Science, 319(3), 159–254. https:/​/​doi.org/​10.2475/​03.2019.01

[3] Liu L, Shi D, Klemperer SL. (2025). The Indian Plate subducting below the Tibet Plateau is tearing apart. Communications Earth & Environment, 6, 616. https://www.nature.com/articles/s43247-025-02601-w

[4] Shi D, et al. (2015). Receiver function imaging of crustal suture, steep subduction, and mantle wedge in the eastern India–Tibet continental collision zone. Earth and Planetary Science Letters, 414, 6-15. https://doi.org/10.1016/j.epsl.2014.12.055

[5] Wang CY, et al. (2019). Deep structure of the Eastern Himalayan collision zone: Evidence for underthrusting and delamination in the post-collisional stage. Tectonics, 38, 3614-3628. https://doi.org/10.1029/2019TC005483

[6] Bilham R. (2019). Himalayan earthquakes: a review of historical seismicity and early 21st century slip potential. Geological Society, London, Special Publications, 483, 423-482. https://doi.org/10.1144/SP483.16

[7] Nguyen MH. (2024). How can satirical fables offer us a vision for sustainability? Visions for Sustainability, 23(11267), 323-328. https://doi.org/10.13135/2384-8677/11267

[8] Vuong QH, Nguyen MH. (2025). On Nature Quotient. Pacific Conservation Biology, 31, PC25028. https://doi.org/10.1071/PC25028