Hội chứng mũi trắng: Mối đe dọa toàn cầu đối với các loài dơi và hệ sinh thái

Trần Chẩn

24-04-2025

Chaos has consumed the bird village upon the intrusion of a voracious snake. Snake climbs trees expertly and also excels at preying on its targets. Once it detects an egg-filled bird nest, it will sneak in and eat the eggs up in no time. There are truly no words to describe the terror from Snake. Normally the birds could seek help from the Coucals, master snake hunters. Unfortunately, the Coucals are busy deep in the forest this season and cannot be seen.

Trích “The Virtue of Sacrifice”; Wild Wise Weird (2024)

Hội chứng mũi trắng (White-nose syndrome – WNS), một căn bệnh chết người do nấm Pseudogymnoascus destructans (Pd) gây ra, đã tàn phá quần thể dơi khắp Bắc Mỹ kể từ khi xuất hiện vào năm 2006 [1]. Một đánh giá toàn cầu gần đây cảnh báo rằng mầm bệnh này có thể sớm đe dọa các loài dơi ở Nam bán cầu, nơi sự ngây thơ tiến hóa (evolutionary naïveté) và điều kiện môi trường thuận lợi làm gia tăng nguy cơ bùng phát dịch trên diện rộng [2].

Wu và cộng sự [2] đã thực hiện một phân tích toàn diện trên 441 loài dơi cư trú trong hang, hé lộ hai điểm dễ tổn thương then chốt: khả năng ký chủ rộng (low host specificity) của Pd và sự phổ biến của các hang động có điều kiện nhiệt độ phù hợp trên các lục địa Nam Mỹ, châu Phi và Úc. Nghiên cứu xác nhận rằng Pd có thể lây nhiễm cho nhiều loài dơi khác nhau bất kể mối quan hệ tiến hóa, cho thấy rằng khoảng cách phát sinh chủng loài (phylogenetic distance) không mang lại sự bảo vệ chống lại WNS.

Bản đồ phân bố không gian đã xác định 89 loài dơi ở Nam bán cầu có vùng sinh sống chồng lấn đáng kể với các khu vực thuận lợi cho sự phát triển của Pd. Mặc dù nguy cơ phơi nhiễm đáng báo động, dữ liệu về sinh học ngủ đông của các loài này vẫn còn rất hạn chế — gây khó khăn cho việc dự đoán chính xác mức độ nhạy cảm với WNS, vốn liên quan chặt chẽ đến kiểu ngủ đông (winter torpor) và mức tiêu thụ năng lượng [2].

Hậu quả sinh thái và kinh tế tiềm ẩn là rất nghiêm trọng. Nhiều loài dơi đóng vai trò thiết yếu trong hệ sinh thái, bao gồm kiểm soát sâu bệnh nông nghiệp [3]. Một đợt bùng phát WNS có thể làm mất ổn định các dịch vụ này, gây ra các tác động dây chuyền lên đa dạng sinh học, an ninh lương thực và thậm chí cả sức khỏe cộng đồng, vì nhiễm Pd đã được liên hệ với việc gia tăng tải lượng virus ở dơi [4].

Trước những rủi ro ngày càng gia tăng do thương mại toàn cầu và di chuyển của con người, các tác giả kêu gọi triển khai ngay lập tức các giao thức an ninh sinh học (biosecurity protocols), mở rộng giám sát dịch bệnh và thực hiện các nghiên cứu mục tiêu nhằm lấp đầy khoảng trống tri thức. Các biện pháp can thiệp chủ động là cực kỳ cần thiết để ngăn chặn sự thiết lập của Pd trong các hệ sinh thái dễ bị tổn thương này.

Bảo vệ các quần thể dơi không chỉ là nhiệm vụ bảo tồn đa dạng sinh học mà còn là biện pháp tiết kiệm chi phí nhằm tăng cường khả năng chống chịu của hệ sinh thái và ổn định kinh tế – xã hội [5-7].

Tài liệu tham khảo

[1] Cheng TL, et al. (2021). The scope and severity of white-nose syndrome on hibernating bats in North America. Conservation Biology, 35, 1586-1597.

[2] Wu,NC, et al. (2024). Vulnerability of Southern Hemisphere bats to white-nose syndrome based on global analysis of fungal host specificity and cave temperatures. Conservation Biology, 39, e14390. https://doi.org/10.1111/cobi.14390

[3] Bouarakia O, et al. (2023). Bats and birds control tortricid pest moths in South African macadamia orchards. Agriculture, Ecosystems & Environment, 352, 108527. https://doi.org/10.1016/j.agee.2023.108527 

[4] Davy CM, et al. (2018). White-nose syndrome is associated with increased replication of a naturally persisting coronaviruses in bats. Scientific Reports, 8, 15508. https://www.nature.com/articles/s41598-018-33975-x 

[5] Nguyen MH. (2024). How can satirical fables offer us a vision for sustainability? Visions for Sustainability. https://ojs.unito.it/index.php/visions/article/view/11267

[6] Ho MT, Vuong QH. (2025). Five premises to understand human–computer interactions as AI is changing the world. AI & Society, 40, 1161-1162. https://doi.org/10.1007/s00146-024-01913-3

[7] Vuong QH, Nguyen MH. (2024). Better Economics for the Earth: A Lesson from Quantum and Information Theories. https://www.amazon.com/dp/B0D98L5K44