Tăng Trưởng Xanh, Tương Lai Bất Bình Đẳng: Liệu Hành Động Khí Hậu Có Đang Tạo Ra Một Hình Thức Thực Dân Mới?

Trần Thị Mai Anh

Đại học Công nghệ Michigan, Hoa Kỳ

30-05-2026

© name_gravity

Hãy tưởng tượng hai quốc gia cùng đối mặt với một cuộc khủng hoảng khí hậu.

Một quốc gia sở hữu các phòng thí nghiệm hiện đại, đội ngũ kỹ sư trình độ cao và nguồn vốn dồi dào để phát triển những công nghệ xanh tiên tiến nhất. Quốc gia còn lại phải vật lộn với nghèo đói, cơ sở hạ tầng hạn chế và hệ thống đổi mới sáng tạo còn non yếu. Cả hai đều được kêu gọi tham gia vào quá trình chuyển đổi toàn cầu hướng tới phát triển bền vững, và cả hai đều được nói rằng tăng trưởng xanh chính là con đường của tương lai (Aghion et al., 2009; Lu et al., 2025).

Nhưng chỉ một bên đủ khả năng mua được tấm vé lên chuyến tàu ấy.

Đó là nghịch lý khó chịu đang dần hiện ra trong hành trình theo đuổi tăng trưởng xanh trên phạm vi toàn cầu.

Trong hơn một thập kỷ qua, các chính phủ và tổ chức quốc tế ngày càng quảng bá tăng trưởng xanh như một giải pháp cho biến đổi khí hậu. Ý tưởng này thoạt nghe rất hấp dẫn: các nền kinh tế vẫn có thể tiếp tục tăng trưởng trong khi giảm phát thải carbon thông qua công nghệ sạch, năng lượng tái tạo và đổi mới sinh thái. Trong đó, đổi mới sinh thái – tức việc phát triển các sản phẩm, quy trình và công nghệ thân thiện với môi trường – được xem là trụ cột trung tâm của tầm nhìn này (Hickel & Kallis, 2020; Ben Lahouel et al., 2023).

Thoạt nhìn, đây dường như là một giải pháp đôi bên cùng có lợi. Tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường không còn bị xem là những mục tiêu đối lập. Tuy nhiên, bên dưới câu chuyện lạc quan ấy là một câu hỏi đáng suy ngẫm:

Ai thực sự có cơ hội tham gia vào nền kinh tế xanh?

Một nghiên cứu gần đây của Ofori (2026), phân tích dữ liệu từ 108 quốc gia trong giai đoạn 1990–2024, cho thấy đổi mới sinh thái nhìn chung có tác động tích cực đến tăng trưởng xanh. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng phát hiện một thực tế quan trọng khác: bất bình đẳng thu nhập làm suy giảm đáng kể những lợi ích này. Trong các xã hội có mức độ bất bình đẳng cao, đổi mới sinh thái trở nên kém hiệu quả hơn trong việc thúc đẩy phát triển bền vững.

Kết quả này có vẻ mang tính kỹ thuật, nhưng ý nghĩa của nó lại rất sâu sắc.

Trong lịch sử, các cường quốc thực dân khai thác tài nguyên từ những vùng kém phát triển hơn, đồng thời tập trung của cải, tri thức và năng lực công nghệ vào một số trung tâm quyền lực. Ngày nay, một mô hình tương tự có thể đang hình thành, dù thông qua những cơ chế tinh vi hơn.

Các quốc gia giàu có sở hữu nguồn lực tài chính, hệ thống giáo dục, viện nghiên cứu và năng lực công nghiệp cần thiết để phát triển cũng như triển khai các công nghệ xanh. Trong khi đó, nhiều quốc gia nghèo hơn chủ yếu đóng vai trò là người tiếp nhận, tiêu thụ những đổi mới do nơi khác tạo ra.

Kết quả là một tình huống đầy tính phi lý (Vuong, 2025; Tran, 2026).

Cuộc khủng hoảng khí hậu toàn cầu đòi hỏi sự hợp tác của tất cả các quốc gia. Thế nhưng, chính những công cụ được đề xuất để giải quyết cuộc khủng hoảng ấy lại có nguy cơ làm sâu sắc thêm những bất bình đẳng vốn đã tồn tại từ lâu. Những quốc gia đóng góp ít nhất vào lượng phát thải khí nhà kính trong lịch sử có thể sẽ phải phụ thuộc vào công nghệ, bằng sáng chế, chuyên môn và nguồn tài chính do các quốc gia khác kiểm soát.

Điều này không có nghĩa rằng tăng trưởng xanh hay đổi mới sinh thái là những ý tưởng sai lầm.

Ngược lại, chúng vẫn là những hướng tiếp cận đầy hứa hẹn. Tuy nhiên, bằng chứng ngày càng cho thấy tiến bộ công nghệ, tự thân nó, không thể bảo đảm cả sự bền vững môi trường lẫn công bằng xã hội (Khuc & Nguyen, 2026; Nguyen, 2026).

Nghiên cứu của Ofori cũng chỉ ra rằng đổi mới sinh thái thúc đẩy tăng trưởng xanh mạnh mẽ tại các nền kinh tế thu nhập cao, nhưng lại tạo ra tác động hạn chế ở nhiều quốc gia thu nhập trung bình – nơi hệ thống đổi mới sáng tạo và các thể chế hỗ trợ vẫn còn chưa phát triển đầy đủ.

Nói cách khác, công nghệ xanh phát triển mạnh nhất ở những nơi vốn đã có lợi thế.

Vì vậy, quá trình chuyển đổi khí hậu đang đứng trước một lựa chọn quan trọng.

Nó có thể trở thành con đường dẫn tới sự thịnh vượng chung, nơi tri thức, nguồn lực và cơ hội được chia sẻ rộng rãi hơn giữa các quốc gia. Nhưng nó cũng có thể tiến hóa thành một dạng thực dân tinh vi hơn, nơi quyền lực không còn được thực thi bằng việc chiếm đóng lãnh thổ, mà bằng việc kiểm soát những công nghệ thiết yếu để tồn tại trong một thế giới đang nóng lên.

Liệu nhân loại có thể khử carbon hoàn toàn thông qua tăng trưởng xanh hay không vẫn là một câu hỏi còn bỏ ngỏ.

Điều có vẻ ngày càng rõ ràng hơn là con đường hiện nay đang mang trong mình một nguy cơ thực sự: tái tạo những bất bình đẳng vốn từ lâu đã cản trở mục tiêu phát triển bền vững.

Có lẽ nghịch lý lớn nhất nằm ở chỗ này. Trong khi thế giới đang nỗ lực giải quyết cuộc khủng hoảng khí hậu để xây dựng một tương lai công bằng hơn, chính quá trình chuyển đổi ấy lại có nguy cơ tái tạo những cấu trúc bất bình đẳng từng góp phần tạo nên các cuộc khủng hoảng ngay từ đầu.

Nếu điều đó xảy ra, tăng trưởng xanh sẽ không chỉ là một chiến lược khí hậu. Nó có thể trở thành chương tiếp theo của một câu chuyện rất cũ: câu chuyện về việc ai được quyền định hình tương lai, và ai chỉ có thể sống trong tương lai do người khác tạo ra.

References

Aghion, P., Hemous, D., & Veugelers, R. (2009). No green growth without innovation. Bruegel. https://www.bruegel.org/policy-brief/no-green-growth-without-innovation-0

Ben Lahouel, B., et al. (2023). Inclusive green growth in oecd countries: what are the impacts of stringent environmental and employment regulations? Environmental Economics and Policy Studies. https://doi.org/10.1007/s10018-023-00362-4

Hickel, J., & Kallis, G. (2020). Is green growth possible? New Political Economy, 25(4), 469-486. https://doi.org/10.1080/13563467.2019.1598964

Khuc, V. Q., & Nguyen, M. H. (2026). Cultural Additivity Theory. Available at SSRN 6767760. https://ssrn.com/abstract=6767760

Lu, Y., et al. (2025). Green growth and sustainable energy transitions: evaluating the critical role of technology, resource efficiency, and innovation in europe's low-carbon future. Humanities and Social Sciences Communications, 12, 1527. https://doi.org/10.1057/s41599-025-05823-7

Nguyen, M.-H. (2026). Ayn Rand and Kingfisher on zero-carbon bombs and a sustainable future. Visions for Sustainability, 25(13474), 1-13. http://dx.doi.org/10.13135/2384-8677/13474  

Ofori, P. E. (2026). Eco-innovation and green growth: The income inequality trap. Journal of Environmental Management, 409, 129944. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2026.129944

Tran, T. M. A. (2026). Conversations with Kingfisher: Wisdom from Vuong’s wild wise weird stories. Planet Forward. https://planetforward.org/story/kingfisher-stories/   

Vuong, Q. H. (2025). Wild Wise Weird. AISDL. https://books.google.com/books?id=C5dDEQAAQBAJ