Tái hoang dã hóa thế giới: Liệu thiên nhiên có thể quay trở lại mà không xóa nhòa con người?

Nguyễn Bích Hà

Đại học Đại Nam, Hà Nội, Việt Nam

*Liên hệ: hanb@dainam.edu.vn

© Wix

Trong vài thập kỷ gần đây, tái hoang dã hóa (rewilding) đã trở thành một trong những ý tưởng có sức ảnh hưởng lớn nhất trong lĩnh vực bảo tồn. Trên khắp châu Âu và nhiều khu vực khác trên thế giới, các dự án đang khôi phục đất ngập nước, tái kết nối các khu rừng bị chia cắt, tái thả các loài động vật, và tạo điều kiện để các hệ sinh thái phục hồi với mức độ can thiệp trực tiếp của con người ít hơn. Những người ủng hộ xem tái hoang dã hóa như một giải pháp đầy triển vọng cho một số thách thức lớn nhất của Kỷ Nhân sinh (Anthropocene)—bao gồm suy giảm đa dạng sinh học, biến đổi khí hậu và suy thoái sinh thái (Tree, 2018; Perino et al., 2019; Carver et al., 2021)

Sức hấp dẫn của ý tưởng này là điều dễ hiểu. Hoạt động của con người đã làm biến đổi cảnh quan trên quy mô chưa từng có. Các loài đang biến mất với tốc độ đáng báo động, hệ sinh thái ngày càng bị chia cắt, và nhiều môi trường hiện nay mang dấu ấn của hàng thế kỷ khai thác liên tục. Tái hoang dã hóa dường như mang đến một thông điệp đầy hy vọng: nếu con người lùi lại một bước, thiên nhiên có thể tự chữa lành chính mình.

Tuy nhiên, ngày càng có nhiều nghiên cứu cho thấy câu chuyện này có thể phức tạp hơn nhiều (Jørgensen, 2013; Hart et al., 2023).

Một tổng quan đa ngành gần đây cho rằng sự nhiệt tình dành cho tái hoang dã hóa đã tạo ra điều mà các nhà nghiên cứu gọi là “Mệnh lệnh Hoang dã” (Wild Imperative)—một giả định rằng “hoang dã hơn” đồng nghĩa với “tốt hơn”. Theo quan điểm này, việc đưa cảnh quan trở về trạng thái tự nhiên hơn thường không chỉ được xem là một chiến lược bảo tồn khả thi, mà còn gần như trở thành một mục tiêu vốn dĩ đúng đắn và đáng mong muốn (Stratigos et al., 2026).

Thách thức nằm ở chỗ khái niệm “hoang dã” không hề đơn giản như vẻ ngoài của nó.

Thế nào mới được xem là một cảnh quan hoang dã? Một khu rừng chưa từng bị con người tác động? Một vùng đất được phục hồi giống như trạng thái của nó cách đây hàng trăm hay hàng nghìn năm? Hay đó là một hệ thống luôn biến đổi thông qua sự tương tác giữa con người, động vật, khí hậu và hệ sinh thái?

Bài tổng quan cho thấy một số cách tiếp cận tái hoang dã hóa có thể vô tình bỏ qua cộng đồng địa phương và tri thức bản địa, dựa vào các mốc lịch sử còn gây tranh cãi, hoặc lãng mạn hóa những cảnh quan không có sự hiện diện của con người (Stratigos et al., 2026). Bản thân tự nhiên chưa bao giờ là một thực thể tĩnh. Các hệ sinh thái luôn thay đổi thông qua biến động khí hậu, sự di chuyển của các loài và tương tác với con người. Vì vậy, việc cố gắng quay trở lại một “bức ảnh sinh thái hoàn hảo” của quá khứ có thể vô tình tạo nên một hình ảnh đơn giản hóa về một thực tại vốn phức tạp hơn rất nhiều.

Tình huống này gợi nhớ đến một bài học lặp đi lặp lại trong Wild Wise Weird (Vuong, 2025). Trong nhiều câu chuyện, các nhân vật không rơi vào khó khăn vì thiếu thiện ý, mà bởi họ trở nên quá gắn bó với một ý tưởng duy nhất và xem nó như một chân lý phổ quát. Một chú chim có thể nghe được một bài học hữu ích rồi biến nó thành quy tắc tuyệt đối, để rồi nhận ra rằng thực tế lại vận hành theo cách hoàn toàn khác khi bối cảnh thay đổi.

“Mệnh lệnh Hoang dã” cũng có thể mang trong mình một rủi ro tương tự. Mong muốn phục hồi thiên nhiên xuất phát từ những lo ngại hoàn toàn chính đáng trước tình trạng suy thoái sinh thái. Nhưng khi “sự hoang dã” trở thành một lý tưởng cố định, chính nó có thể trở thành một dạng bẫy nhận thức (cognitive trap) (Nguyen, 2026).

Wild Wise Weird liên tục nhắc nhở người đọc rằng trí tuệ không nằm ở sự chắc chắn cứng nhắc, mà nằm ở khả năng nhận ra các mối quan hệ và bối cảnh. Một khu rừng không chỉ đơn thuần là cây cối; nó còn là động vật, dòng sông, lịch sử và con người. Tương tự, cảnh quan hiếm khi là những sân khấu trống rỗng chỉ chờ thiên nhiên quay trở lại. Chúng thường mang theo ký ức văn hóa và những tương tác tích lũy qua hàng thế kỷ giữa con người với môi trường sống (Khuc & Nguyen, 2026; Tran, 2026).

Điều này không có nghĩa tái hoang dã hóa là một hướng đi sai lầm. Thay vào đó, nó cho thấy rằng quá trình tái hoang dã hóa thành công có thể cần nhiều hơn chỉ khoa học sinh thái. Sinh thái chính trị, khảo cổ học, lịch sử, nghệ thuật, văn học và tri thức địa phương đều có thể cung cấp những mảnh ghép quan trọng cho bức tranh tổng thể (Stratigos et al., 2026).

Có lẽ mục tiêu không nên là quay trở về một vùng hoang dã được tưởng tượng của quá khứ. Thay vào đó, thách thức thực sự là học cách để con người và thiên nhiên tiếp tục cùng nhau rong bước vào tương lai—mà không ép bất kỳ bên nào phải sống trong một câu chuyện chưa bao giờ hoàn toàn là sự thật.

References

Carver, S., et al. (2021). Guiding principles for rewilding. Conservation Biology, 35(6), 1882–1893. https://doi.org/10.1111/cobi.13730

Hart, E. E., Haigh, A., & Ciuti, S. (2023). A scoping review of the scientific evidence base for rewilding in Europe. Biological Conservation, 285, 110243. https://doi.org/10.1016/j.biocon.2023.110243

Jørgensen, D. (2013). Pigs and pollards: medieval insights for UK Wood Pasture Restoration. Sustainability, 5(2), 387-399. https://doi.org/10.3390/su5020387 

Khuc, V. Q., & Nguyen, M. H. (2026). Cultural Additivity Theory. Available at SSRN 6767760. https://ssrn.com/abstract=6767760

Nguyen, M.-H. (2026). Ayn Rand and Kingfisher on zero-carbon bombs and a

sustainable future. Visions for Sustainability, 25(13474), 1-13. http://dx.doi.org/10.13135/2384-8677/13474  

Perino, A., et al. (2019). Rewilding complex ecosystems. Science, 364(6438), p.eaav5570. https://doi.org/10.1126/science.aav5570

Stratigos, M. J., et al. (2026). The Wild Imperative: Examining arguments for rewilding in the Anthropocene. The Anthropocene Review, 13(1), 20530196261419123. https://doi.org/10.1177/20530196261419123

Tran, T. M. A. (2026). Conversations with Kingfisher: Wisdom from Vuong’s wild wise weird stories. Planet Forward. https://planetforward.org/story/kingfisher-stories/   

Tree, I. (2018). Wilding: The return of nature to a British farm. Pan MacMillan.

Vuong, Q. H. (2025). Wild Wise Weird. AISDL. https://books.google.com/books?id=C5dDEQAAQBAJ