Rủi ro khí hậu thầm lặng đối với người mắc chứng sa sút trí tuệ

Nguyễn Thị Quỳnh Yến

Hồ Chí Minh

25-05-2026

© Steven HWG

Hiện nay, hơn 55 triệu người trên toàn thế giới đang sống chung với chứng sa sút trí tuệ, và gần 10 triệu ca mới được chẩn đoán mỗi năm. Đến năm 2050, con số này được dự báo sẽ vượt quá 150 triệu người, trong đó phần lớn các trường hợp sẽ tập trung ở các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình (Nichols et al., 2022; WHO, 2023). Đồng thời, các hiểm họa liên quan đến khí hậu cũng đang trở nên thường xuyên và nghiêm trọng hơn (van der Geest & van den Berg, 2021; Zuelsdorff & Limaye, 2024). Những bằng chứng mới xuất hiện cho thấy hai xu hướng toàn cầu này có thể đang kết nối với nhau theo những cách mà chúng ta chỉ mới bắt đầu nhận ra.

Biến đổi khí hậu thường được hình dung qua những hình ảnh như băng tan, mực nước biển dâng hay các cơn bão ngày càng dữ dội. Trong khi đó, sa sút trí tuệ thường được xem là một vấn đề y khoa mang tính cá nhân — một căn bệnh gắn liền với tuổi già và sự suy giảm trí nhớ. Thoạt nhìn, đây dường như là hai vấn đề hoàn toàn riêng biệt: một bên liên quan đến hành tinh, bên còn lại liên quan đến bộ não con người.

Nhưng thực tế có thể đan xen phức tạp hơn nhiều.

Một nghiên cứu tổng quan phạm vi gần đây đăng trên WIREs Climate Change đã xem xét tác động của các hiện tượng nhạy cảm với khí hậu đối với người cao tuổi mắc sa sút trí tuệ. Qua 19 nghiên cứu được thực hiện tại nhiều quốc gia như Nhật Bản, Trung Quốc, Úc, Đức, Ý và Hoa Kỳ, các nhà nghiên cứu phát hiện nhiều xu hướng đáng lo ngại. Sóng nhiệt — mối nguy khí hậu được nghiên cứu nhiều nhất — liên tục cho thấy mối liên hệ với sự gia tăng tỷ lệ nhập viện và tử vong ở người mắc sa sút trí tuệ. Nhiệt độ lạnh cực đoan cũng làm tăng nguy cơ tử vong, trong khi sóng nhiệt và các sự kiện cháy rừng có liên quan đến việc làm trầm trọng thêm các triệu chứng thần kinh – tâm thần.

Các cơ chế sinh học đứng sau hiện tượng này đang dần trở nên rõ ràng hơn. Nhiệt độ quá cao có thể làm suy yếu hàng rào máu–não, cho phép các protein và phân tử có hại xâm nhập vào mô não và kích hoạt phản ứng viêm (Yoneda et al., 2024). Các hạt bụi mịn từ khói cháy rừng cũng có thể xâm nhập vào não thông qua hệ tuần hoàn hoặc dây thần kinh khứu giác, từ đó có khả năng thúc đẩy quá trình suy giảm nhận thức (Gimeno-Ferrer et al., 2026). Biến đổi khí hậu cũng tác động đến môi trường xã hội: cơ sở hạ tầng bị hư hại, mất điện, gián đoạn tiếp cận dịch vụ y tế, cô lập xã hội và mất an ninh lương thực đều có thể gián tiếp làm tình trạng sa sút trí tuệ trở nên nghiêm trọng hơn (Tucker et al., 2012; Ferré et al., 2019).

Dù những phát hiện này mang đến nhiều lo ngại, một nghịch lý khác cũng dần hiện ra.

Các xã hội hiện đại đã dành rất nhiều nỗ lực để kéo dài tuổi thọ con người. Những tiến bộ trong y học, vệ sinh và y tế công cộng đã giúp con người sống lâu hơn bất kỳ thời điểm nào trong lịch sử. Thế nhưng, cùng lúc đó, nhân loại lại đang bước vào giai đoạn tuổi già trong bối cảnh các điều kiện hành tinh ngày càng trở nên bất ổn. Chúng ta ăn mừng thành công trong việc kéo dài sự sống, nhưng đồng thời lại tạo ra những điều kiện môi trường có thể làm suy giảm chất lượng của chính những năm tháng kéo dài ấy (Nguyen & Ho, 2026).

Nghịch lý ấy còn sâu sắc hơn nữa: bản thân biến đổi khí hậu diễn ra chậm chạp và thường khó nhận thấy ngay lập tức. Sa sút trí tuệ cũng hành xử theo cách tương tự. Không giống như một cơn đau tim đột ngột hay một chấn thương nghiêm trọng, sự mất dần ký ức thường diễn ra âm thầm và từ từ. Một quá trình lặng lẽ thay đổi cảnh quan; quá trình kia lặng lẽ thay đổi tâm trí. Cả hai đều có thể vô hình cho đến khi những tổn hại trở nên quá rõ ràng để phớt lờ.

Có lẽ thách thức không đơn thuần nằm ở việc bảo vệ con người khỏi các hiểm họa khí hậu hay điều trị chứng sa sút trí tuệ như những vấn đề riêng biệt. Nó có thể đòi hỏi chúng ta phải đối diện với một thực tế khó chịu hơn: nhiều cuộc khủng hoảng không đến dưới dạng những biến cố đột ngột. Đôi khi, những xáo trộn sâu sắc nhất lại diễn ra trong im lặng, âm thầm tích tụ trong nền của cuộc sống, trong khi xã hội vẫn tiếp tục vận hành như thể không có điều gì bất thường đang xảy ra (Khuc & Nguyen, 2026).

Có lẽ điều phi lý nhất là con người thường chỉ nhận ra sự sụp đổ khi nó đã bắt đầu từ rất lâu trước đó (Vuong, 2025).

References

Ferré, I. M., et al. (2019). Hurricane Maria's impact on Punta Santiago, Puerto Rico: Community needs and mental health assessment six months postimpact. Disaster Medicine and Public Health Preparedness, 13,(1), 18–23. https://doi.org/10.1017/dmp.2018.103

Gimeno-Ferrer, F., et al. (2026). Airborne particulates and brain health: The role of PM2.5 in blood–brain-barrier dysfunction. Journal of Cerebral Blood Flow & Metabolism, 46, 0271678X261418925. https://doi.org/10.1177/0271678X261418925

Gurung, S., et al. (2026). Health impact of climate change on older adults living with dementia: A scoping review. WIRES: Climate Change, 17(3), e70071. https://doi.org/10.1002/wcc.70071

Khuc, V. Q. & Nguyen, M. H. (2026). Cultural Additivity Theory. https://books.google.com/books?id=Y4XZEQAAQBAJ

Nguyen, M. H., & Ho, M. T. (2026). The absurdist approach to unveiling possible paradoxical thinking for innovative socio-psychological research. MethodsX, 16, 103910. https://doi.org/10.1016/j.mex.2026.103910

Nichols, E., et al. (2022). Estimation of the global prevalence of dementia in 2019 and forecasted prevalence in 2050: An analysis for the Global Burden of Disease Study 2019. Lancet Public Health, 7(2), e105–e125. https://doi.org/10.1016/S2468-2667(21)00249-8

Tucker, P., et al. (2012). Emotional stress and heart rate variability measures associated with cardiovascular risk in relocated Katrina survivors. Psychosomatic Medicine, 74(2), 160–168. https://doi.org/10.1097/PSY.0b013e318240a801

van der Geest, K., & van den Berg, R. (2021). Slow-onset events: A review of the evidence from the IPCC Special Reports on land, oceans and cryosphere. Current Opinion in Environmental Sustainability, 50, 109–120. https://doi.org/10.1016/j.cosust.2021.03.008

WHO. (2023). Dementia. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dementia

Vuong, Q. H. (2025). Wild Wise Weird. AISDL. https://books.google.com/books?id=C5dDEQAAQBAJ  Yoneda, K., et al. (2024). How can heatstroke damage the brain? A mini review. Frontiers in Neuroscience, 18, 7216. https://doi.org/10.3389/fnins.2024.1437216

Zuelsdorff, M., & Limaye, V. S. (2024). A framework for assessing the effects of climate change on dementia risk and burden. Gerontologist, 64(3), gnad082. https://doi.org/10.1093/geront/gnad082