Liệu việc đóng cửa các nhà máy nhiệt điện than có thể tiếp tục cải thiện sức khỏe cộng đồng trên khắp Hoa Kỳ?

Farida Lanawati Darsono

Khoa Dược, Đại học Công giáo Widya Mandala Surabaya, Đông Java, Indonesia

28-05-2026

© Wix

Ô nhiễm không khí thường được xem là một vấn đề tương đối đơn giản: giảm phát thải, cải thiện chất lượng không khí và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Tuy nhiên, trên thực tế, các chính sách môi trường thường trở thành đấu trường nơi những mối quan tâm về sức khỏe, lợi ích kinh tế, nhu cầu năng lượng và ưu tiên chính trị va chạm với nhau. Những tranh luận gần đây tại Hoa Kỳ xoay quanh việc siết chặt các tiêu chuẩn chất lượng không khí cho thấy các vấn đề môi trường có lẽ không chỉ liên quan đến từng chất ô nhiễm riêng lẻ, mà còn nằm ở cách chúng ta hiểu các hệ thống liên kết mà chúng vận hành bên trong.

Năm 2024, Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ (EPA) đã ban hành tiêu chuẩn nghiêm ngặt hơn đối với bụi mịn PM2.5, hạ mức nồng độ trung bình hằng năm cho phép xuống còn 9 μg/m³ (US EPA, 2026). PM2.5 là những hạt bụi siêu nhỏ có khả năng xâm nhập sâu vào phổi và thậm chí đi vào máu, làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch, bệnh hô hấp và tử vong sớm (Pope III và cộng sự, 2006; Casey và cộng sự, 2020; Dedoussi và cộng sự, 2020). Tuy nhiên, nhiều bang đã phản đối quy định này với lập luận rằng EPA chưa đánh giá đầy đủ các hệ quả kinh tế tiềm tàng (Mindock, 2024).

Một phần của cuộc tranh luận liên quan đến các nhà máy nhiệt điện than—nguồn phát thải lịch sử của sulfur dioxide (SO₂), nitrogen oxides (NOₓ) và khí nhà kính. Các quy định trong nhiều thập kỷ qua đã giúp cắt giảm đáng kể lượng phát thải từ những cơ sở này. Nhưng một câu hỏi quan trọng vẫn còn bỏ ngỏ: liệu việc tiếp tục giảm phát thải có còn mang lại cải thiện đáng kể cho sức khỏe cộng đồng hay không?

Một nghiên cứu gần đây của Rasel và cộng sự cho thấy câu trả lời có thể là có (Rasel và cộng sự, 2026).

Thông qua các mô hình chất lượng không khí và sức khỏe cộng đồng, nhóm nghiên cứu đã phân tích cách phát thải từ từng nhà máy nhiệt điện than ảnh hưởng đến nồng độ PM2.5 trên khắp Hoa Kỳ. Kết quả cho thấy vào năm 2023, chín quận không đạt tiêu chuẩn chất lượng không khí mới có thể đạt mức tuân thủ nếu loại bỏ phát thải SO₂ từ chỉ 94 nhà máy nhiệt điện than—tương đương khoảng 9% tổng công suất phát điện của Hoa Kỳ.

Lợi ích tiềm năng không chỉ dừng lại ở việc cải thiện chất lượng không khí. Việc ngừng hoạt động các cơ sở này có thể giúp tránh phát thải khoảng 500.000 tấn sulfur dioxide, 304.000 tấn nitrogen oxides và 485 triệu tấn carbon dioxide, đồng thời ngăn ngừa khoảng 1.170 ca tử vong sớm mỗi năm ở người cao tuổi.

Cách tư duy thông thường thường tách biệt các vấn đề môi trường thành từng lĩnh vực riêng lẻ: ô nhiễm không khí thuộc trách nhiệm của cơ quan môi trường, điện năng thuộc hệ thống năng lượng, còn sức khỏe cộng đồng thuộc về ngành y tế. Tuy nhiên, thực tế hiếm khi vận hành theo những ranh giới cứng nhắc như vậy (Vuong, 2025; Nguyen, 2026). Phát thải từ than đá tác động đến hóa học khí quyển, từ đó ảnh hưởng đồng thời đến phổi con người, hệ thống y tế, hệ sinh thái, quá trình khí hậu và cả năng suất kinh tế.

Một nhà máy nhiệt điện than sản xuất điện ở một bang có thể ảnh hưởng đến nồng độ bụi mịn, số ca nhập viện và điều kiện khí hậu ở cách đó hàng trăm kilômét. Đồng thời, nhu cầu điện ngày càng tăng từ trí tuệ nhân tạo, xe điện và sự mở rộng của hạ tầng số có thể tạo áp lực khiến xã hội kéo dài tuổi thọ của chính những hệ thống đã tạo ra các rủi ro này. Vì vậy, thách thức không đơn thuần là thay thế một nguồn năng lượng bằng nguồn khác. Điều quan trọng hơn là học cách nhận ra rằng các hệ thống tự nhiên và xã hội của con người vận hành như những mạng lưới liên kết chặt chẽ, nơi mọi hành động trong một lĩnh vực đều có thể tạo ra hiệu ứng lan tỏa sang nhiều lĩnh vực khác (Tran, 2026).

References

Casey, J. A., et al. (2020). Improved asthma outcomes observed in the vicinity of coal Power plant retirement, retrofit and conversion to natural gas. Nature Energy, 5, 398–408. https://doi.org/10.1038/s41560-020-0600-2

Dedoussi, I. C., et al. (2020). Premature mortality related to United States cross-state air pollution. Nature, 578(7794), 261–265. https://doi.org/10.1038/s41586-020-1983-8

Mindock, C. (2024, Mar, 7). US Republican states, industry groups challenge EPA's new soot pollution rule. Reuters. https://www.reuters.com/legal/us-republican-states-industry-groups-challenge-epas-new-soot-pollution-rule-2024-03-07/

Nguyen, M.-H. (2026). Ayn Rand and Kingfisher on zero-carbon bombs and a sustainable future. Visions for Sustainability, 25(13474), 1-13. http://dx.doi.org/10.13135/2384-8677/13474

Pope III, C. A., & Dockery, D. W. (2006). Health effects of fine particulate air pollution: Lines that connect. Journal of the Air & Waste Management Association, 56(6), 709–742. https://doi.org/10.1080/10473289.2006.10464485

Rasel, M. M., et al. (2026). Emissions reductions at coal power plants continue to offer routes to meet new US PM2.5 standards. Environmental Science & Technology, 60(19), 13796–13803. https://doi.org/10.1021/acs.est.5c13420

Tran, T. M. A. (2026). Conversations with Kingfisher: Wisdom from Vuong’s wild wise weird stories. Planet Forward. https://planetforward.org/story/kingfisher-stories/   

US EPA. (2026) Final reconsideration of the National Ambient Air Quality Standards for Particulate Matter (PM). https://www.epa.gov/pm-pollution/final-reconsideration-national-ambient-air-quality-standards-particulate-matter-pm

Vuong, Q. H. (2025). Wild Wise Weird. AISDL. https://books.google.com/books?id=C5dDEQAAQBAJ