Khi Hành Trình Đi Lại Trở Thành Một Rủi Ro: Gánh Nặng Nhiệt Vô Hình Của Giao Thông Công Cộng
- 3 ngày trước
- 5 phút đọc
Nguyễn Thị Nguyệt Nương
Trường Đại học Công Nghệ Đông Á, Hà Nội, Việt Nam
Liên lạc: nuongntnt@eaut.edu.vn
31-05-2026
Vào tháng 6 năm 2021, một đợt nắng nóng lịch sử đã quét qua khu vực Tây Bắc Thái Bình Dương của Bắc Mỹ. Nhiệt độ tăng lên mức chưa từng được ghi nhận, góp phần gây ra hơn 600 ca tử vong liên quan đến nhiệt chỉ riêng tại tỉnh bang British Columbia của Canada (White et al., 2023). Phần lớn nạn nhân là người cao tuổi, người mắc bệnh mạn tính và những cá nhân thuộc các cộng đồng thu nhập thấp – những nhóm vốn đã dễ bị tổn thương trước các áp lực môi trường (Egilson et al., 2022).
Khi nói về các rủi ro sức khỏe do nắng nóng cực đoan, sự chú ý thường tập trung vào nhà ở, nơi làm việc hoặc khu dân cư. Tuy nhiên, có một nguồn phơi nhiễm quan trọng thường bị bỏ quên: hành trình di chuyển hằng ngày giữa những địa điểm đó.
Người sử dụng giao thông công cộng phải đối mặt với những thách thức đặc biệt trong các đợt nắng nóng. Không giống những người di chuyển bằng phương tiện cá nhân, hành khách giao thông công cộng thường phải đi bộ đến điểm dừng, chờ đợi ngoài trời và chuyển tuyến giữa các chặng khác nhau. Những hoạt động tưởng chừng rất bình thường này lại có thể khiến họ tiếp xúc với nhiệt độ nguy hiểm, đặc biệt tại các thành phố chịu ảnh hưởng của hiện tượng đảo nhiệt đô thị – nơi nhựa đường, bê tông và các công trình xây dựng hấp thụ rồi giữ lại nhiệt lượng trong thời gian dài (Rizwan et al., 2008; Lanza et al., 2025).
Một nghiên cứu gần đây đã xem xét vấn đề ít được chú ý này thông qua trường hợp thành phố Vancouver (Canada) trong đợt nắng nóng năm 2021. Bằng cách kết hợp các mô hình khí hậu đô thị độ phân giải cao với mô phỏng hành trình giao thông công cộng, nhóm nghiên cứu đánh giá mức độ phơi nhiễm nhiệt mà hành khách phải trải qua, đồng thời đo lường mức độ bảo vệ sẵn có trên tuyến đường như bóng mát từ cây xanh hoặc các mái che tại điểm dừng xe buýt (Shaver et al., 2026).
Kết quả cho thấy một vấn đề đáng lo ngại. Những khu vực có tỷ lệ dân cư thuộc các nhóm dễ bị tổn thương cao hơn thường phải đối mặt với mức độ phơi nhiễm nhiệt lớn nhất, trong khi lại sở hữu ít cơ sở hạ tầng giảm nhiệt nhất. Nói cách khác, những người dễ bị tổn thương nhất trước nắng nóng lại thường là những người được bảo vệ ít nhất khỏi nó.
Phát hiện này phản ánh một thách thức phổ biến trong việc giải quyết các vấn đề xã hội – sinh thái phức tạp. Khi xây dựng chiến lược thích ứng với nhiệt độ đô thị, các nhà hoạch định chính sách thường tập trung vào những chỉ số dễ quan sát như nhiệt độ trung bình toàn thành phố, các trung tâm làm mát công cộng hoặc các chương trình tăng cường cây xanh ở cấp khu dân cư. Đây đều là những biện pháp cần thiết. Tuy nhiên, chúng có thể vô tình che khuất một lớp tương tác quan trọng khác trong hệ thống: chính hành trình di chuyển bằng giao thông công cộng (Nguyen, 2026).
Một chuyến đi bằng xe buýt hoặc tàu điện có vẻ chỉ là một phần rất nhỏ trong cuộc sống thường nhật. Thế nhưng, nó thực chất là tập hợp của vô số tương tác giữa con người, hạ tầng và điều kiện môi trường. Chỉ cần mười phút chờ đợi tại một điểm dừng xe buýt không có bóng râm trong điều kiện nắng nóng cực đoan cũng có thể trở thành một nguy cơ sức khỏe đáng kể, đặc biệt đối với người cao tuổi hoặc những người có bệnh nền. Khi hàng nghìn tương tác như vậy diễn ra mỗi ngày trên khắp thành phố, tác động cộng dồn của chúng trở nên vô cùng lớn.
Nghiên cứu cho thấy tính dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu không chỉ được quyết định bởi nơi con người sinh sống, mà còn bởi cách họ di chuyển trong môi trường đô thị. Sự phơi nhiễm nhiệt xuất hiện từ những mối liên kết phức tạp giữa hệ thống giao thông, cơ sở hạ tầng, thiết kế đô thị và bất bình đẳng xã hội (Vuong, 2025; Khuc & Nguyen, 2026).
Khi các thành phố chuẩn bị cho một tương lai nóng hơn, khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu có thể đòi hỏi chúng ta phải nhìn xa hơn những gì dễ nhận thấy nhất. Đôi khi, những rủi ro lớn nhất lại ẩn giấu trong các hoạt động thường ngày – như việc đứng chờ xe buýt vào một buổi chiều oi bức.
Bằng cách nhận diện những tương tác vốn bị bỏ quên này, quy hoạch giao thông công cộng có thể trở nên không chỉ thích ứng tốt hơn với khí hậu, mà còn công bằng hơn về mặt xã hội. Bởi xét cho cùng, một thành phố thực sự bền vững không phải là nơi chỉ giảm được nhiệt độ trung bình, mà là nơi mọi người dân đều được bảo vệ khỏi những rủi ro môi trường, ngay cả trong những hành trình ngắn ngủi nhất của cuộc sống hằng ngày.
References
Egilson, M, et al. (2022). Extreme heat and human mortality: A review of heat-related deaths in B.C. in summer 2021. Government of British Columbia. https://www2.gov.bc.ca/assets/gov/birth-adoption-death-marriage-and-divorce/deaths/coroners-service/death-review-panel/extreme_heat_death_review_panel_report.pdf
Khuc, V. Q., & Nguyen, M. H. (2026). Cultural Additivity Theory. Available at SSRN 6767760. https://ssrn.com/abstract=6767760
Lanza, K., et al. (2025). Heat stress mitigation by trees and shelters at bus stops. Transportation Research Part D: Transport and Environment, 140, 104653. https://doi.org/10.1016/j.trd.2025.104653
Nguyen, M.-H. (2026). Ayn Rand and Kingfisher on zero-carbon bombs and a sustainable future. Visions for Sustainability, 25(13474), 1-13. http://dx.doi.org/10.13135/2384-8677/13474
Rizwan, A. M., Dennis, L. Y. C., Liu, C. (2008). A review on the generation, determination and mitigation of Urban Heat Island. Journal of Environmental Sciences, 20(1), 120-128. https://doi.org/10.1016/S1001-0742(08)60019-4
Shaver, H., et al. (2026). Measuring transit riders’ heat exposure and mitigation during the 2021 Vancouver heatwave. Transportation Research Part D: Transport and Environment, 157, 105398. https://doi.org/10.1016/j.trd.2026.105398
Vuong, Q. H. (2025). Wild Wise Weird. AISDL. https://books.google.com/books?id=C5dDEQAAQBAJ
White, R. H., et al. (2023). The unprecedented Pacific Northwest heatwave of June 2021. Nature Communications, 14, 727. https://doi.org/10.1038/s41467-023-36289-3
Bình luận