Chúng Ta Chọn Thực Phẩm Hay Môi Trường Chọn Thay Chúng Ta?

Hoàng Minh Anh

Trường Đại học Công đoàn

*Liên lạc: anhhm@dhcd.edu.vn

© Wix

Trong nhiều thập kỷ, các cuộc thảo luận về ăn uống lành mạnh thường tập trung vào trách nhiệm cá nhân. Theo quan điểm này, nếu mọi người tiêu thụ quá nhiều thức ăn nhanh hay thực phẩm không tốt cho sức khỏe, họ chỉ cần có ý chí mạnh mẽ hơn, được cung cấp nhiều thông tin hơn hoặc xây dựng những thói quen ăn uống lành mạnh hơn.

Nhưng điều gì sẽ xảy ra nếu vấn đề không chỉ nằm ở những lựa chọn của từng cá nhân?

Ngày càng nhiều nghiên cứu cho thấy các quyết định liên quan đến thực phẩm của chúng ta chịu ảnh hưởng sâu sắc từ môi trường xung quanh. Môi trường thực phẩm bao gồm mọi yếu tố từ các nhà hàng trên đường phố, sản phẩm bày bán trong cửa hàng địa phương, cho đến quảng cáo, giá cả, quy hoạch đô thị và các chính sách công (Boswell & Kober, 2016; Sonnino et al., 2019; Swinburn et al., 2019; Treutwein & Langen, 2021). Hiện nay, nhiều môi trường như vậy đang bị bao phủ bởi những thực phẩm kém lành mạnh với giá thành rẻ, được quảng bá mạnh mẽ và dễ dàng tiếp cận.

Điều này tạo nên một nghịch lý đáng chú ý. Trong khi mỗi cá nhân được khuyến khích đưa ra những lựa chọn tốt cho sức khỏe, họ lại đang sống trong những không gian được thiết kế theo hướng khiến các lựa chọn kém lành mạnh trở nên tiện lợi, hấp dẫn và phù hợp với túi tiền hơn.

Nhận thức được thách thức này, nhiều thành phố trên thế giới đã bắt đầu tìm cách định hình các môi trường thực phẩm lành mạnh hơn. Tuy nhiên, chính quyền địa phương thường vấp phải sự phản đối khi đề xuất các biện pháp như hạn chế mở thêm cửa hàng thức ăn nhanh hoặc kiểm soát hoạt động tiếp thị thực phẩm. Những người phản đối thường xem đây là sự can thiệp quá mức của nhà nước, cho rằng việc lựa chọn thực phẩm nên hoàn toàn thuộc về quyền tự do cá nhân và cạnh tranh thị trường (Chambers & Traill, 2011).

Một nghiên cứu gần đây được công bố trên Food Policy đã tìm hiểu lý do vì sao một số địa phương tại Hà Lan thành công trong việc đưa các chính sách về môi trường thực phẩm vào chương trình nghị sự chính trị, trong khi những nơi khác lại không làm được điều đó. Các nhà nghiên cứu phân tích 10 đô thị tham gia mạng lưới “City Deal: Healthy and Sustainable Food Environment” và phát hiện rằng thành công không chỉ phụ thuộc vào bằng chứng khoa học mà còn phụ thuộc vào cách vấn đề được định khung và truyền tải (ter Ellen et al., 2026).

Những địa phương triển khai thành công các chiến lược thực phẩm hiếm khi xem thực phẩm đơn thuần là một vấn đề sức khỏe. Thay vào đó, họ kết nối nó với nhiều mối quan tâm của cộng đồng cùng lúc: giảm béo phì, thu hẹp bất bình đẳng sức khỏe, hỗ trợ doanh nghiệp địa phương, cải thiện chất lượng sống của khu dân cư và thúc đẩy phát triển bền vững về môi trường. Ngược lại, những nơi coi chính sách thực phẩm là một chủ đề nhạy cảm về mặt chính trị thường gặp khó khăn trong việc xây dựng sự đồng thuận.

Điều thú vị là các đề xuất nhằm hạn chế sự gia tăng của các cửa hàng thức ăn nhanh nhận được nhiều sự ủng hộ hơn khi được trình bày không phải như những biện pháp hạn chế hành vi tiêu dùng, mà như những nỗ lực nhằm xây dựng các cộng đồng khỏe mạnh hơn, hấp dẫn hơn và năng động hơn về kinh tế. Nói cách khác, chính sách thực phẩm trở nên dễ được chấp nhận hơn khi nó gắn kết với những giá trị mà các nhóm xã hội khác nhau vốn đã quan tâm.

Phát hiện này cho thấy một thực tế quan trọng về cách xã hội giải quyết các vấn đề phức tạp. Con người hiếm khi đánh giá chính sách chỉ qua một lăng kính duy nhất. Sức khỏe, cơ hội kinh tế, tự do cá nhân, trách nhiệm môi trường và phúc lợi cộng đồng thường cùng tồn tại trong quá trình ra quyết định. Thay vì luôn đối lập nhau, những giá trị này đôi khi có thể bổ trợ và củng cố lẫn nhau (Vuong, 2025; Khuc & Nguyen, 2026).

Kinh nghiệm từ Hà Lan cho thấy việc cải thiện môi trường thực phẩm đòi hỏi nhiều hơn là các bằng chứng về dinh dưỡng. Thành công có thể phụ thuộc vào khả năng xây dựng cầu nối giữa những ưu tiên khác nhau và tìm ra các mục tiêu chung giữa các nhóm trong xã hội (Anh, 2026; Nguyen, 2026).

Suy cho cùng, thực phẩm không chỉ là vấn đề calo. Nó còn gắn với văn hóa, sinh kế, khu dân cư, bản sắc cộng đồng và tầm nhìn về tương lai mà xã hội mong muốn xây dựng. Khi các nhà hoạch định chính sách nhận ra tính liên kết của những yếu tố này, việc kiến tạo môi trường thực phẩm lành mạnh sẽ không chỉ là một mục tiêu y tế công cộng, mà còn trở thành một dự án chung của cả cộng đồng.

References

Anh, T. T. M. (2026). Chương trình máy tính Bayesvl: Từ thuật toán thống kê đến nhịp cầu ngoại giao khoa học. https://vjst.vn/chuong-trinh-may-tinh-bayesvl-tu-thuat-toan-thong-ke-den-nhip-cau-ngoai-giao-khoa-hoc-86721.html

Barnhill, A., & Bonotti, M. (2023). Healthy eating policy and public reason in a complex world: normative and empirical issues. Food Ethics, 8(2), 22. https://doi.org/10.1007/s41055-023-00131-9

Boswell, R., & Kober, H. (2016). Food cue reactivity and craving predict eating and weight gain: a meta‐analytic review. Obesity Review, 17(2), 159-177. https://doi.org/10.1111/obr.12354 

Chambers, S. A., & Traill, W. B. (2011). What the UK public believes causes obesity, and what they want to do about it: a cross-sectional study.  Journal of Public Health Policy, 32(4), 430-444. https://doi.org/10.1057/jphp.2011.45

Khuc, V. Q., & Nguyen, M. H. (2026). Cultural Additivity Theory. Available at SSRN 6767760. https://ssrn.com/abstract=6767760 

Nguyen, M.-H. (2026). Ayn Rand and Kingfisher on zero-carbon bombs and a sustainable future. Visions for Sustainability, 25(13474), 1-13. http://dx.doi.org/10.13135/2384-8677/13474  

Sonnino, R., Tegoni, C. L. S., & De Cunto, A. (2019). The challenge of systemic food change: Insights from cities. Cities, 85, 110-116. https://doi.org/10.1016/j.cities.2018.08.008

Swinburn, B. A., et al. (2019). The global syndemic of obesity, undernutrition, and climate change: the lancet commission report. Lancet, 393(10173), 791-846. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(18)32822-8

ter Ellen, F., et al. (2026). Agenda-setting in local food environment policy: A comparative Multiple Streams Analysis of the City Deal network in the Netherlands. Food Policy, 141, 103097. https://doi.org/10.1016/j.foodpol.2026.103097

Treutwein, R., & Langen, N. (2021). Setting the agenda for food waste prevention–a perspective on local government policymaking. Journal of Cleaner Production, 286,125337. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2020.125337

Vuong, Q. H. (2025). Wild Wise Weird. AISDL. https://books.google.com/books?id=C5dDEQAAQBAJ