Đàn cá mất trật tự

NMH

07-02-2026

© Fish by Master Qi Baishi (1863-1957)

Bói Cá có biệt tài vẽ bằng mỏ. Đâu có gì khó hiểu. Rèn luyện với công việc hàng ngày bao nhiêu ngày tháng sinh ra năng lực tuyệt vời. Thêm một chút thiên tính của loài chim siêu việt bắt cá, việc rèn luyện trở nên thú vị.

Nhưng mà Bói Cá dùng mỏ để vẽ lên đất thì là chuyện rất lạ. Mải hí hoáy, chọc chỗ này rồi lại nhảy xóa chỗ kia, Bói Cá không biết Trang Tử đã tới lúc nào. Ngắm mớ vạch nét, nguệch ngoạc, loạn xạ, kèm điệu bộ tức cười của Bói Cá, Trang Tử cười phá lên. Bói Cá giật mình thảng thốt.

Trang Tử hỏi: Ngươi vẽ cái gì mà mất hết vẻ điềm tĩnh mọi khi vậy?

Bói Cá đáp vẻ nghiêm túc: Thưa sư phụ, tôi vẽ sự hỗn loạn, chắc thế mà thân tâm đều có vẻ loạn.

Nghe cũng có vẻ hợp lý, Trang hỏi: Hỗn loạn ở đâu ra được? Rình cá, bắt cá, ăn no, chơi đùa rồi về hang...

Bói Cá đoán được ý đáp ngay: Không phải tôi mà là bọn cá kia...

Thấy Trang Tử có vẻ hứng thú, chờ đợi, Bói Cá tiếp:

Bao năm làm việc bắt cá này, tưởng nhàm chán. Nay tôi phát hiện ra cái lạ trong cái bình thường. Mọi việc đang yên bình. Tôi đậu. Cá bơi. Rất trật tự... Thế rồi tôi bổ nhào bắt một con cá, cá đàn cá đang trật tự bỗng tán loạn. Mỗi con lao một hướng, không còn ra hình dáng đàn nữa... Rất lâu sau mới tái hợp. Rồi lại lao bắt, lại tán loạn... Không lần nào sự hỗn loạn giống lần nào. Có anh lần loạn trước thì lao lên, lần sau lặn xuống. Có anh khi văng sang trái rồi lại sang phải... Vì thế, việc bắt cá của tôi cũng trở nên bất định, tốn sức.

Trang Tử: Vì vậy mà ngươi cố phác họa trật tự của hỗn loạn?

Bói Cá gật đầu xác nhận.

Trang Tử: Thế thì tái sinh vài kiếp bói cá, ngươi cũng chẳng vẽ xong được!

Bói Cá phản bác: Nhưng mà tôi quan sát kỹ rồi, cũng rút ra nhiều hiểu biết. Mãi rồi cũng xong chứ...

Trang Tử: Ngươi nghĩ kiểu tăng động. Mà tăng động thì chỉ sinh ra ngớ ngẩn, xuẩn ngốc. Chẳng phải điệu bộ bất thường của ngươi đang mách bảo đầy thứ ngớ ngẩn trong đầu đó sao!

Bói Cá: Không lẽ hỗn loạn là không cùng?

Trang Tử: Có giới hạn, và đó là thể “biết”.

Bói Cá: Vậy biết mình ngu và sửa để điệu bộ hết ngu thì sẽ dẫn tới “biết”?

Trang Tử: Làm ra vẻ không ngu cũng là một kiểu ngu. Mà biết được cái ngu vừa phát sinh, hạn chế hậu quả bất trắc của nó, mới dẫn tới cải thiện thức “biết”.

Bói Cá: Biết rồi thì sau tôi bắt cá có dễ hơn không?

Trang Tử: Ngươi lao xuống bất thình lình, đe dọa sự sống đàn cá. Giữ trật tự để cho ngươi bắt cá lên chén, có cái đạo lý này được chăng?

Bói Cá cãi cố: Có chứ. Ngày tôi ăn có vài con cá thôi mà... Chúng nó trật tự, tôi đỡ tốn công. Ăn no rồi thì thôi...

Trang Tử cười lớn: Giống ngu khó chữa thật. Ngươi có đo được lòng dục mình không? No rồi thì thảnh thơi đi tán dóc, khiến cho bọn bói cá đói nơi khác thèm cái đàn cá trật tự, kéo tới kín ao này rồi thì cá có kịp đẻ cho cái bầy bói cá họ hàng ngươi ăn. Mà cái giống ăn no, thảnh thơi thì lại đẻ lắm...

Bói Cá ngẩn ra, không còn lý gì bác lại. Đành hạ giọng: Nói như sư phụ thì sự bất trắc sinh tồn lâu ngày tạo ra xuẩn ngốc.

Trang Tử: Xuẩn ngốc cũng sinh ra bất trắc nữa chứ.

Bói Cá: Ấy hẳn là bởi lòng dục vô hạn, không có chỗ kiềm chế?

Trang Tử đáp: Ngươi thế là sắp “biết”.

Bói Cá: Vậy thì thôi không vẽ nữa.

Trang Tử gật:  Người thế là đã “biết”.

Một lát sau, dân làng lại thấy Bói Cá điềm tĩnh đậu trên cành tre ở giữa ao. Bói Cá trật tự và đàn cá dưới ao lại bơi trật tự.

References

[1] Vuong QH. (2024). Wild Wise Weird. https://books.google.com/books?id=N10jEQAAQBAJ

[2] Zhuang Zhou. (1964). Zhuangzi.

[3] Nguyen MH. (2025). Kingfisherish Wandering. https://www.amazon.com/dp/B0FVLLLXNW/