Yếu tố con người trong bảo tồn: Mảnh ghép còn thiếu của nghiên cứu hiện đại

Le Hôi

03-04-2025

These ill-mannered children have gotten into several naughty habits of sneaking bird eggs, stealing bird offspring, and catching the big birds with rubber guns. The birds loathe them as much as they fear them. 
Yet, one Starling, who is also the worst-mannered in the village, is not at all scared. He learns that the woman, though spiteful, is very slow and cannot climb a tree…Starling decides to learn the human language so he can pour all his anger into cursing her.

Trích “Conductor”; Wild Wise Weird [1]

Trong bối cảnh các cuộc khủng hoảng môi trường leo thang, khoa học bảo tồn ngày càng thừa nhận rằng thiên nhiên không chỉ được định hình bởi các quá trình sinh thái mà còn bởi các hành động của con người—các quyết định, thói quen và cấu trúc xã hội [2,3]. Tuy nhiên, một đánh giá có hệ thống gần đây của Eyster và cộng sự [4] nhấn mạnh rằng nghiên cứu bảo tồn vẫn chưa khai thác đầy đủ một công cụ quan trọng để hiểu và gây ảnh hưởng đến các khía cạnh con người này: các lý thuyết khoa học xã hội về hành vi của con người.

Các tác giả đã phân tích một cách có hệ thống 533 bài báo được bình duyệt, được xuất bản vào năm 2023 trên ba tạp chí hàng đầu—Conservation Biology, Conservation Letters và Biological Conservation. Họ phát hiện ra rằng mặc dù có khoảng một phần ba (32%) trong số các nghiên cứu kết hợp khoa học xã hội, nhưng chỉ một phần nhỏ—17% trong số này, hay chỉ 5% trong tổng số các bài báo—áp dụng rõ ràng các lý thuyết về hành vi của con người. Trong số đó, phần lớn dựa vào một cách tiếp cận duy nhất: lý thuyết về hành vi có kế hoạch (theory of planned

behavior) [5], nhấn mạnh việc ra quyết định lý tính của cá nhân dựa trên thái độ và ý định.

Đánh giá cho thấy sự tập trung hẹp này có nguy cơ che khuất sự phức tạp của hành vi con người. Các yếu tố như nhu cầu tâm lý và cộng đồng, áp lực kinh tế và các vòng lặp động giữa con người và hệ sinh thái đều là những yếu tố có khả năng ảnh hưởng đối với hành vi của con người nhưng lại ít được đề cập trong tài liệu. Các tác giả cảnh báo rằng nếu không dựa vào các lý thuyết khoa học xã hội phong phú và đa dạng, nghiên cứu bảo tồn có thể gặp khó khăn trong việc khám phá những hiểu biết sâu sắc mang tính chuyển đổi và có thể vô tình lặp lại các kiến thức hiện có thay vì nâng cao chúng.

Khi các nhà nghiên cứu áp dụng các khuôn khổ rộng hơn—chẳng hạn như các lý thuyết cộng đồng hoặc từ trên xuống tính đến các chuẩn mực xã hội, động lực quyền lực hoặc bất công có hệ thống—công trình của họ thường mang lại những hiểu biết sâu sắc và giàu sắc thái hơn. Phát hiện này chỉ ra cơ hội quan trọng cho khoa học bảo tồn: vượt ra khỏi sự tập trung độc quyền vào các hành vi cá nhân và thay vào đó, nắm lấy một tập hợp các quan điểm đa dạng và liên ngành hơn [4].

Bảo tồn là về con người cũng như về thiên nhiên. Để giải quyết hiệu quả các thách thức xã hội và môi trường có liên kết với nhau ngày nay, các nhà khoa học bảo tồn phải tích cực tích hợp các lý thuyết về hành vi của con người [6]. Bằng cách đó, họ có thể làm sáng tỏ các động lực sâu xa hơn của sự suy thoái môi trường và xác định các giải pháp bền vững, công bằng và lâu dài hơn.

Tài liệu tham khảo

[1] Vuong QH. (2024). Wild Wise Weird. https://www.amazon.com/dp/B0BG2NNHY6/

[2] Amel E, et al. (2017). Beyond the roots of human inaction: Fostering collective effort toward ecosystem conservation. Science, 356(6335), 275–279. https://www.science.org/doi/10.1126/science.aal1931

[3] Bennett NJ, et al. (2017). Conservation social science: Understanding and integrating human dimensions to improve conservation. Biological Conservation, 205, 93-108. https://doi.org/10.1016/j.biocon.2016.10.006

[4] Eyster HN, et al. (2025). Use of theories of human action in recent conservation research. Conservation Biology, 39(2), e14461. https://doi.org/10.1111/cobi.14461

[5] Ajzen I. (1985). From intentions to actions: A theory of planned behavior. In J Kuhland, J Beckman. (Eds.) Action control: From cognitions to behavior (pp. 11–39). Springer-Verlag.

[6] Nguyen MH. (2024). How can satirical fables offer us a vision for sustainability? Visions for Sustainability. https://ojs.unito.it/index.php/visions/article/view/11267