Tư duy lại hệ thống sinh thái - xã hội

Cò Thìa

06-04-2025

– Great Master, if the hook is straight like that, how can it catch fish? 
Kingfisher the Wise smiles and replies: 
– Straight fishhook is not used for catching fish!
– Straight hook was once used to catch... an emperor.

Trích “The Weirdest Fishhook”; Wild Wise Weird [1]

Làm thế nào để chúng ta hiểu rõ hơn mạng lưới phức tạp các mối quan hệ ràng buộc giữa con người, thiên nhiên và các thể chế quản trị—đặc biệt trong các hệ thống phức hợp như nghề cá quy mô nhỏ? Một nghiên cứu gần đây của Schlüter và cộng sự [2] đã đưa ra một góc nhìn đổi mới: thay vì xem thế giới như tập hợp các thực thể cố định như “con người” hay “cá,” nghiên cứu đề xuất mô hình hóa các hệ thống này như những mạng lưới quan hệ và tương tác đang liên tục tiến hóa và định hình lẫn nhau.

Trong nghiên cứu, các tác giả phát triển một mô hình mô phỏng hoàn toàn mới về nghề cá quy mô nhỏ, lấy cảm hứng từ các cộng đồng ven biển ở Baja California, Mexico. Khác với các cách tiếp cận truyền thống vốn tập trung vào các tác nhân riêng lẻ hoặc các quy tắc môi trường, mô hình này áp dụng góc nhìn nhấn mạnh các quá trình tương tác và mối quan hệ động giữa con người và bối cảnh (process-relational) [3,4]. Cách tiếp cận này nhấn mạnh vai trò trung tâm của các mối liên kết—giữa ngư dân, thuyền đánh cá, điều kiện thời tiết, tri thức và quần thể cá—như là nền tảng tạo nên các mô hình sinh kế, hợp tác và bền vững mang tính nổi sinh. Các tác giả gọi phương pháp này là mô hình nhấn mạnh vào mối tương quan (relation-based modeling - RBM) [2].

Các mô hình truyền thống thường đặt ra ranh giới cứng giữa lĩnh vực xã hội và sinh thái, xem con người là chủ thể hành động và hệ sinh thái chỉ là bối cảnh hoặc tài nguyên thụ động. Ngược lại, nghiên cứu này tái định nghĩa hoạt động đánh cá không phải là hành động khai thác đơn lẻ, mà là một tổ hợp đa dạng và tạm thời giữa các yếu tố con người và phi nhân, bao gồm kỹ năng, phương tiện, điều kiện môi trường và thể chế quản lý [5]. Các tổ hợp này chỉ hình thành khi các điều kiện quan hệ nhất định được thiết lập, và khả năng thực hiện các hành động như đánh bắt hoặc tự tổ chức thành hợp tác xã hoàn toàn phụ thuộc vào cấu trúc và động lực của các mối quan hệ đó.

Thông qua nhiều lần chạy mô phỏng, nhóm nghiên cứu phát hiện rằng ngay cả khi điều kiện ban đầu giống hệt nhau, các hệ thống nghề cá ảo được tạo ra vẫn có thể hoàn toàn khác biệt. Một số kịch bản cho thấy nghề cá ổn định và phát triển, trong khi các kịch bản khác lại dẫn đến sụp đổ. Những kết quả khác biệt này không được quyết định bởi từng biến số riêng lẻ, mà bởi sự diễn tiến đầy bất định của các mối quan hệ giữa ngư dân, quần thể cá, công cụ, điều kiện môi trường và tri thức hiện thân (embedded knowledge).

Đáng chú ý, chính quá trình mô hình hóa này cũng đã thay đổi cách nhìn của các nhà nghiên cứu. Nó thúc đẩy một sự chuyển dịch căn bản trong nhận thức về hệ sinh thái—không còn được xem như một câu đố tĩnh với những mảnh ghép định sẵn, mà là một mạng lưới các mối quan hệ đang cùng tiến hóa, trong đó con người chỉ là một mắt xích trong tấm thảm đan dày của sự phụ thuộc lẫn nhau [2].

Nghiên cứu này nhấn mạnh một nhận định quan trọng: con người không tách rời khỏi thiên nhiên mà là một phần gắn bó sâu sắc trong đó. Thực hành, công nghệ và quyết định của chúng ta vừa định hình vừa bị định hình bởi các quá trình sinh thái. Việc chuyển từ các mô hình xem con người và tự nhiên như những thực thể tách biệt sang góc nhìn quan hệcó thể giúp chúng ta phát triển những cách tiếp cận toàn diện, đạo đức và thích ứng hơn trong việc tương tác với các môi trường mà chúng ta đang phụ thuộc vào [6].

Tài liệu tham khảo

[1] Vuong QH. (2024). Wild Wise Weird. https://www.amazon.com/dp/B0BG2NNHY6/

[2] Schlüter M, et al. (2025). Disentangling the entangled in productive ways: modelling social–ecological systems from a process-relational perspective. Sustainability Science. https://doi.org/10.1007/s11625-025-01648-0

[3] Hertz T, et al. (2020). From nouns to verbs: how process ontologies enhance our understanding of social–ecological systems understood as complex adaptive systems. People and Nature, 2(2), 328-338. https://doi.org/10.1002/pan3.10079 

[4] Mancilla García M, et al. (2020). Adopting process-relational perspectives to tackle the challenges of social–ecological systems research. Ecology and Society, 25(1), 29. https://doi.org/10.5751/ES-11425-250129 

[5] Anderson B, et al. (2012). On assemblages and geography. Dialogues in Human Geography, 2(2), 171-189. https://doi.org/10.1177/2043820612449261 

[6] Nguyen MH. (2024). How can satirical fables offer us a vision for sustainability? Visions for Sustainability. https://ojs.unito.it/index.php/visions/article/view/11267