Điều gì xảy ra với hải quỳ khi những mối quan hệ trong đại dương bắt đầu đổ vỡ?

Khúc Văn Quý

Trường Đại học Kinh tế – Đại học Quốc gia Hà Nội

23-05-2026

© David Clode

Các rạn san hô thường được ví như những khu rừng nhiệt đới của đại dương. Chúng duy trì sự đa dạng sinh học khổng lồ, hỗ trợ nghề cá, bảo vệ bờ biển và tạo sinh kế cho hàng triệu người. Tuy nhiên, trong vài thập kỷ qua, các hệ sinh thái này đang phải đối mặt với những mối đe dọa ngày càng nghiêm trọng khi các đợt sóng nhiệt xuất hiện thường xuyên hơn và mạnh hơn (Hughes et al., 2017). Nhiệt độ đại dương gia tăng gây ra hiện tượng tẩy trắng san hô, khi san hô đẩy các vi tảo cộng sinh sống trong mô của chúng ra ngoài, khiến chúng không chỉ mất màu sắc mà còn mất đi một nguồn năng lượng quan trọng (Reimer et al., 2024; Smith et al., 2025).

Hậu quả của hiện tượng tẩy trắng san hô đã được biết đến khá rộng rãi. Tuy nhiên, san hô không phải là những sinh vật duy nhất chịu ảnh hưởng bởi căng thẳng nhiệt.

Hải quỳ – họ hàng thân mềm của san hô – cũng duy trì những mối quan hệ cộng sinh mật thiết với các vi tảo (Scott & Hoey, 2017). Các vi tảo này cung cấp đường và oxy thông qua quá trình quang hợp, trong khi hải quỳ cung cấp nơi trú ẩn và các chất dinh dưỡng cần thiết. Đồng thời, hải quỳ còn tham gia vào một trong những mối quan hệ nổi tiếng nhất của đại dương: quan hệ cộng sinh với cá hề (anemonefish) (Jones, Gardner, & Sinclair, 2008; Huebner & Chadwick, 2012).

Trong mối quan hệ này, cả hai bên đều nhận được lợi ích. Hải quỳ bảo vệ cá và trứng của chúng bằng những xúc tu chứa tế bào gây ngứa, trong khi cá hề giúp xua đuổi các loài cá ăn hải quỳ, tăng cường lưu thông nước quanh và cung cấp chất dinh dưỡng cho vật chủ (Szczebak et al., 2013; Verde, Cleveland, & Lee, 2015). Đây không đơn thuần là việc hai loài cùng tồn tại trong một không gian sống, mà là một hệ thống phụ thuộc lẫn nhau được kết nối rất chặt chẽ.

Một nghiên cứu gần đây của Bennett-Smith và cộng sự đã theo dõi quần thể cá hề (Amphiprion bicinctus) và hải quỳ vật chủ (Radianthus magnifica) tại các rạn san hô ở vùng trung tâm Biển Đỏ thuộc Ả Rập Xê Út từ năm 2022 đến năm 2024. Trong đợt sóng nhiệt biển cực đoan năm 2023, mức độ căng thẳng nhiệt đạt khoảng 22 DHW — cao hơn rất nhiều so với ngưỡng thường liên quan đến hiện tượng tẩy trắng nghiêm trọng và tử vong hàng loạt (Bennett-Smith et al., 2025).

Kết quả thu được thực sự đáng báo động. Tại tất cả các rạn san hô được theo dõi, các nhà nghiên cứu ghi nhận 100% hải quỳ bị tẩy trắng, 94–100% cá hề tử vong, và 66–94% hải quỳ vật chủ chết hoàn toàn. So với những đợt căng thẳng nhiệt trước đây ở các khu vực khác của Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, mức suy giảm ở quy mô này chưa từng được ghi nhận.

Thoạt nhìn, câu chuyện này có thể chỉ giống như sự mất đi của một vài loài sinh vật cụ thể. Nhưng những phát hiện này có thể đang chỉ ra một vấn đề rộng lớn hơn: sự tan vỡ của chính các mối quan hệ sinh thái (Vuong, 2025). Sức khỏe của một hệ sinh thái không thể chỉ được đánh giá bằng số lượng loài còn tồn tại. Điều quan trọng không kém là sự toàn vẹn của các tương tác kết nối các loài với nhau. Sự mất đi của một mối quan hệ có thể tạo ra hiệu ứng dây chuyền xuyên suốt mạng lưới sinh thái. Những loài phụ thuộc vào hải quỳ để trú ẩn có thể biến mất. Quan hệ săn mồi có thể thay đổi. Cấu trúc nơi cư trú có thể suy yếu. Những gián đoạn nhỏ ban đầu có thể dần lan rộng thành những biến đổi quy mô lớn hơn.

Biến đổi khí hậu không chỉ đang làm nóng các đại dương mà còn đang làm suy yếu những sợi dây vô hình vốn giữ cho các hệ thống sống được gắn kết với nhau. Bảo tồn đa dạng sinh học đòi hỏi nhiều hơn việc ngăn chặn sự tuyệt chủng của từng loài riêng lẻ. Nó đòi hỏi chúng ta phát triển một dạng trí tuệ sâu sắc hơn về tự nhiên—một cách hiểu rằng sự sống không tồn tại chỉ nhờ các cá thể riêng biệt, mà còn nhờ những mối quan hệ đã kết nối chúng lại với nhau (Nguyen, 2026; Tran, 2026).

References

Bennett-Smith, M.F., et al. (2025). Near complete local extinction of iconic anemonefish and their anemone hosts following a heat stress event. npj Biodiversity, 4, 35. https://doi.org/10.1038/s44185-025-00107-4

Huebner, L. K. & Chadwick, N. E. (2012). Reef fishes use sea anemones as visual cues for cleaning interactions with shrimp. Journal of Experimental Marine Biology and Ecology, 416-417, 237–242. https://doi.org/10.1016/j.jembe.2012.01.004

Hughes, T. P., et al. (2017). Global warming and recurrent mass bleaching of corals. Nature, 543, 373–377. https://doi.org/10.1038/nature21707

Jones, A. M., Gardner, S. & Sinclair, W. (2008). Losing ‘Nemo’: bleaching and collection appear to reduce inshore populations of anemonefishes. Journal of Fish Biology, 73, 753–761. https://doi.org/10.1111/j.1095-8649.2008.01969.x

Nguyen, M. H. (2026). Ayn Rand and Kingfisher on zero-carbon bombs and a sustainable future. Visions for Sustainability.

Reimer, J. D., et al. (2024). The fourth global coral bleaching event: where do we go from here?. Coral Reefs, 43, 1121–1125. https://doi.org/10.1007/s00338-024-02504-w

Scott, A. & Hoey, A. S. (2017). Severe consequences for anemonefishes and their host sea anemones during the 2016 bleaching event at Lizard Island, Great Barrier Reef. Coral Reefs, 36, 873–873. https://doi.org/10.1007/s00338-017-1577-6

Smith, K. E., et al. (2025). Ocean extremes as a stress test for marine ecosystems and society. Nature Climate Change, 15, 231–235. https://doi.org/10.1038/s41558-025-02269-2

Szczebak, J. T., et al. (2013). Anemonefish oxygenate their anemone hosts at night. Journal of Experimental Biology, 216, 970–976. https://doi.org/10.1242/jeb.075648

Tran, T. M. A. (2026). Conversations with Kingfisher: Wisdom from Vuong’s wild wise weird stories. Planet Forward. https://planetforward.org/story/kingfisher-stories/    

Verde, E. A., Cleveland, A., & Lee, R. W. (2015). Nutritional exchange in a tropical tripartite symbiosis II: direct evidence for the transfer of nutrients from host anemone and zooxanthellae to anemonefish. Marine Biology, 162, 2409–2429. https://doi.org/10.1007/s00227-015-2768-8

Vuong, Q. H. (2025). Wild Wise Weird. AISDL. https://books.google.com/books?id=C5dDEQAAQBAJ