Chúng ta đang lắng nghe thế giới quan của ai trong giáo dục môi trường?

Pham Minh Tan

Ho Chi Minh City

22-05-2026

© Wix

Giáo dục môi trường từ lâu thường được xây dựng quanh một hình ảnh quen thuộc: trẻ em ra ngoài thiên nhiên, trồng cây, quan sát chim chóc hoặc học cách trân trọng môi trường tự nhiên. Tuy nhiên, trong khoảng hai thập kỷ trở lại đây, ngày càng nhiều nhà nghiên cứu đặt câu hỏi đối với quan niệm cho rằng con người và thiên nhiên tồn tại như hai thế giới tách biệt. Những góc nhìn mới trong giáo dục môi trường cho rằng trẻ em không đơn thuần chỉ đang học về thiên nhiên—các em vốn đã và đang sống cùng với thiên nhiên (Murris, 2022; Sidebottom & Mycroft, 2024).

Hãy hình dung một đứa trẻ cho gà ăn ở vùng nông thôn, né tránh những chú chó hoang trong con hẻm nhỏ, phụ giúp ông bà làm ruộng, hay cùng chia sẻ cuộc sống thường nhật với côn trùng, cây cối và động vật trong khu phố nơi mình sinh sống. Đây không phải là những cuộc gặp gỡ đơn lẻ với một môi trường bên ngoài, mà là những mối quan hệ diễn ra liên tục trong điều mà các học giả gọi là thế giới hơn-cả-con-người (more-than-human worlds) (Kuby, 2018; Riley, Jukes, & Rautio, 2024).

Những ý tưởng như “trở thành cùng nhau” (becoming-with) của Donna Haraway hay “nội tương tác” (intra-action) của Karen Barad đã có ảnh hưởng sâu rộng đến xu hướng nghiên cứu này (Barad, 2007; Haraway, 2016). Các quan điểm này cho rằng con người và các loài khác liên tục định hình lẫn nhau thông qua các mối quan hệ và tương tác. Vì vậy, việc học không diễn ra theo kiểu trẻ em thụ động tiếp nhận kiến thức từ sách giáo khoa. Thay vào đó, tri thức xuất hiện từ những quá trình tương tác liên tục giữa trẻ em, động vật, không gian sống, đồ vật và môi trường xung quanh (Vuong, 2025).

Tuy nhiên, vẫn còn một câu hỏi quan trọng: trải nghiệm của ai đang thực sự được phản ánh trong nghiên cứu giáo dục môi trường?

Một tổng quan hệ thống gần đây của Khan (2026), phân tích 113 nghiên cứu được công bố từ năm 2009 đến năm 2025 về tuổi thơ và các mối quan hệ đa loài trong giáo dục môi trường, đã cho thấy một sự mất cân bằng đáng chú ý. Phần lớn các nghiên cứu tập trung ở các quốc gia thuộc Bắc bán cầu toàn cầu (Global North), đặc biệt là Australia, châu Âu, Canada và Hoa Kỳ, trong khi những bối cảnh thuộc Nam bán cầu toàn cầu (Global South) xuất hiện ít hơn đáng kể.

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng nhiều công trình tập trung vào các trải nghiệm thiên nhiên được thiết kế và dẫn dắt bởi người lớn: các chương trình ngoài trời có tổ chức, hoạt động giáo dục có hướng dẫn hoặc những cuộc gặp gỡ với thiên nhiên được sắp đặt trước. Ngược lại, những trẻ em đang sống trong các mối quan hệ đa loài diễn ra hằng ngày—chẳng hạn ở cộng đồng nông thôn, khu dân cư phi chính thức hoặc các cộng đồng bản địa ngoài một số khu vực thường được nghiên cứu—lại xuất hiện ít hơn nhiều.

Thoạt nhìn, điều này có thể chỉ giống như một vấn đề về tính đại diện địa lý. Tuy nhiên, nó cũng có thể phản ánh một vấn đề sâu xa hơn liên quan đến cách tri thức được tạo ra và được công nhận là hợp lệ. Thiên nhiên không đơn thuần là tập hợp của rừng, công viên hay khu bảo tồn; đó là một mạng lưới động gồm vô số mối quan hệ, nơi con người và các thực thể không phải con người cùng tồn tại và liên tục định hình lẫn nhau. Đồng thời, các xã hội con người hiếm khi loại bỏ hoàn toàn một thế giới quan để thay thế bằng một thế giới quan khác. Thay vào đó, con người thường kết hợp và dung hòa nhiều hệ thống niềm tin, truyền thống và thực hành khác nhau. Chẳng hạn, một đứa trẻ ở Việt Nam có thể đồng thời hiểu về động vật thông qua truyện dân gian địa phương, truyền thống gia đình, giáo dục khoa học chính quy và nội dung trên môi trường số (Tran, 2026). Những cách hiểu này có thể cùng tồn tại, chồng lấn, bổ trợ cho nhau hoặc đôi khi mâu thuẫn với nhau (Khuc & Nguyen, 2026).

Nếu nghiên cứu giáo dục môi trường chủ yếu tập trung vào những trải nghiệm được thiết kế trước từ một số bối cảnh địa lý và văn hóa giới hạn, chúng ta có nguy cơ khuếch đại một số tiếng nói nhất định trong khi khiến những tiếng nói khác trở nên ít được nhìn thấy hơn. Điều này có thể vô tình khiến chúng ta xem một cách duy nhất về việc con người kết nối với thiên nhiên là phổ quát, trong khi bỏ qua sự đa dạng của các mối quan hệ sống động vốn đã tồn tại trong nhiều xã hội và môi trường khác nhau.

Có lẽ thách thức không chỉ nằm ở việc dạy trẻ em kết nối lại với thiên nhiên. Nó cũng có thể nằm ở việc học cách nhận ra rằng con người vốn đã và đang kết nối với thế giới hơn-cả-con-người theo rất nhiều cách khác nhau. Suy cho cùng, để hiểu thiên nhiên, có lẽ trước hết chúng ta cần hiểu sự đa dạng của những mối quan hệ, ý nghĩa và hệ thống tri thức thông qua đó con người học cách sống cùng với nó (Nguyen & Ho, 2026).

References

Barad, K. (2007). Meeting the universe halfway: Quantum physics and the entanglement of matter and meaning. Duke University Press.

Haraway, D. J. (2016). Staying with the trouble: Making kin in the Chthulucene. Duke University Press.

Khan, F. R. (2026). Who are the children that environmental education targets? Mapping geographic and conceptual boundaries in more-than-human environmental education research. Environmental Education Research. https://doi.org/10.1080/13504622.2026.2670568

Khuc, V. Q., & Nguyen, M. H. (2026). Cultural Additivity Theory. Available at SSRN 6767760. https://ssrn.com/abstract=6767760

Kuby, C. R. (2018). Posthuman research practices in education. Gender and Education, 30(3), 413–415. https://doi.org/10.1080/09540253.2017.1400792

Murris, K. (2022). Karen Barad as educator: Agential realism and education. Springer.

Nguyen, M. H., & Ho, M. T. (2026). The absurdist approach to unveiling possible paradoxical thinking for innovative socio-psychological research. MethodsX, 16, 103910. https://doi.org/10.1016/j.mex.2026.103910

Riley, K., Jukes, S., & Rautio, P. (2024). Relational ontologies and multispecies worlds: Transdisciplinary possibilities for environmental education. Australian Journal of Environmental Education, 40(2), 95–107. https://doi.org/10.1017/aee.2024.23

Sidebottom, K. & Mycroft, L. (2024). [Birdsong]: Pedagogies of Attunement and Surrender with More-than-Human Teachers. Australian Journal of Environmental Education, 40(2), 143–156. https://doi.org/10.1017/aee.2024.15

Tran, T. M. A. (2026). Conversations with Kingfisher: Wisdom from Vuong’s wild wise weird stories. Planet Forward. https://planetforward.org/story/kingfisher-stories/

Vuong, Q. H. (2025). Wild Wise Weird. AISDL. https://books.google.com/books?id=C5dDEQAAQBAJ